Αρχική Πολιτισμός Νέα στοιχεία για τη Νέα Μονή από την 3η ΕΒΑ

Νέα στοιχεία για τη Νέα Μονή από την 3η ΕΒΑ

23



Από το 2003 ξεκίνησαν οι εργασίες αποκατάστασης και στερέωσης του καθολικού της Νέας Μονής, έργου ενταγμένο στο Γ’ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης.
Κατά τις εργασίες βρέθηκαν νέα στοιχεία τα οποία και πρωτοπαρουσιάστηκαν με δύο ανακοινώσεις από την 3η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων σε Διεθνές Συμπόσιο της Αρχαιολογικής Εταιρείας στην Αθήνα το Μάιο του 2005. Την περασμένη Παρασκευή στην ειδική εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο ΟΜΗΡΕΙΟ από την 3η ΕΒΑ παρουσιάστηκαν και στο χιώτικο κοινό. Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ άλλων στο ακροατήριο  ήταν ο μοναχός Διονύσιος της Νέας Μονής, όπως και  ο μοναχός Ιωακείμ που σήμερα υπηρετεί στα Ψαρά αλλά έχει μονάσει και στη Νέα Μονή.



Η ομιλία της αρχαιολόγου Αννας Μισαηλίδου έδωσε νέα στοιχεία για την οικοδομική ιστορία του καθολικού του μοναστηριού. Όπως τόνισε η ιστορία και η αρχιτεκτονική της Μονής έγιναν γνωστά από τη μονογραφία του καθηγητή Χαράλαμπου Μπούρα. Οι περισσότερες όμως μέχρι τώρα πληροφορίες για τις οικοδομικές φάσεις του μνημείου προέκυψαν μετά την καθαίρεση των εσωτερικών επιχρισμάτων, το καλοκαίρι του 2004.
Η παράδοση θέλει η Νέα Μονή να ιδρύθηκε με την αυτοκρατορική χορηγία του Κωνσταντίνου Μονομάχου γύρω στο 1044, ως εκπλήρωση της υπόσχεσης που είχε δώσει σε τρεις μοναχούς από τη Χίο, που είχαν προφητεύσει την άνοδό του στο θρόνο του Βυζαντίου. Οι μοναχοί είχαν επιλέξει τη συγκεκριμένη θέση για να χτίσουν μια μικρή εκκλησιά γιατί εκεί σύμφωνα και πάλι με την παράδοση είχαν βρει την εικόνα της Παναγίας.
Για το πρώτο αυτό οικοδόμημα κανένα στοιχείο δεν ήταν γνωστό μέχρι σήμερα, όμως σημαντικές πληροφορίες δίνει το ίδιο το μνημείο, τόνισε η κα Μισαηλίδου.
Δημιούργησε προβληματισμό στους ερευνητές το ότι για τις κόγχες του εξωνάρθηκα, που επίσης είχαν χρονολογηθεί τον 11ο αιώνα, είχε επιλεγεί το ατελές πλινθοπερίκλειστο σύστημα, δηλαδή πλίνθοι που περικλείουν ακατέργαστους λίθους, που είναι ιδιαίτερα αγαπητός στην ηπειρωτική Ελλάδα.
Επίσης ο οικοδομικός αρμός που εμφανίστηκε μεταξύ εσωνάρθηκα και εξωνάρθηκα και το κοκκινωπό  επίχρισμα που εμφανίστηκε στη δυτική όψη του εσωνάρθηκα αποτελούν τεκμήρια, ότι το καθολικό της Νέας Μονής στην αρχική του φάση αποτελείτο μόνο από τον κυρίως ναό και τον εσωνάρθηκα.


Από μια σειρά στοιχείων προκύπτει έτσι ότι πριν το Μονομάχο υπήρχε ένας άλλος ναός, τον οποίο ο αυτοκράτορας μετασκεύασε σε μεγάλη έκταση προσδίδοντάς του μεγαλύτερη πολυτέλεια με μαρμάρινα μέλη, αλλά και ψηφιδωτά. Άλλωστε για να δοθεί το προσωνύμιο “Νέα Μονή”, θα πρέπει να υπήρχε και μία “Παλαιά”.
Η αρχική αυτή, πριν το Μονομάχο, οικοδομική φάση θα μπορούσε να αναχθεί τόνισε η κα Μισαηλίδου στην περίοδο της βασιλείας του Μιχαήλ Παφλαγόνα και του Μιχαήλ Καλαφάτη, από το 1034 έως το 1042, εφόσον σύμφωνα με το βίο των τριών ιδρυτών, τότε εγκαταστάθηκαν στον Προβατά.



Αποκάλυψη τοιχογραφιών
Η προϊσταμένη της 3ης ΕΒΑ Αριστέα Καββαδία αναφέρθηκε στην ομιλία της στην αποκάλυψη των τοιχογραφιών στο καθολικό της Νέας Μονής Χίου. Αφού ευχαρίστησε όλο το προσωπικό της 3ης ΕΒΑ για τη βοήθεια που πρόσφεραν κάνοντας ειδική αναφορά στους αρχαιολόγους, τόνισε ότι κατά τις εργασίες αποκατάστασης του καθολικού της Ν. Μονής και μετά την αφαίρεση των επιχρισμάτων από το εσωτερικό του Νάρθηκα και του δυτικού προσχήματος αποκαλύφθηκαν τοιχογραφίες σε όλη την επιφάνεια καθώς και παραστάσεις στη βόρεια κόγχη.
Στον κεντρικό τρούλο διασώθηκαν τοιχογραφίες σε 2 στρώματα ενώ συνεχίζονται οι σωστικές επεμβάσεις συντήρησης.
Παρουσιάζοντας με σλάϊτς το διάκοσμο του καθολικού του 11ου αιώνα, τόνισε ότι ο ζωγραφικός διάκοσμος του τρούλου του Ναού διατηρεί ομοιότητες στο θεματολόγιο με την αποκαλυφθείσα τοιχογράφηση του τρούλου του Εξωνάρθηκα, όπου αποκαλύφθηκαν 3 ζωγραφικές συνθέσεις.
Στο νότιο τρούλο η παράσταση της Πεντηκοστής, με την απεικόνιση του Αγίου Πνεύματος και τους Αποστόλους (όπου διακρίνονται δύο μόνο μορφές), στο βόρειο η Θεοτόκος πλαισιωμένη από τους 7 προφήτες (δεν διακρίνονται όλοι) ενώ διακρίνεται ελάχιστο τμήμα του κόκκινου ενδύματος της Παναγίας και του δεξιού υψωμένου χεριού της που είναι σε στάση δέησης. Εξηγώντας ποιες εικόνες προφητών διασώζονται η κα Καββαδία επισήμανε ότι οι μορφές αποπνέουν ηρεμία, ομορφιά και ευγένεια.
Η καλή ζωγραφική αυτού του στρώματος, αποτελεί την εικαστική παραγωγή ενός καλλιτεχνικού περιβάλλοντος που γνωρίζει τις θεωρητικές αρχές και τα πράγματα της τέχνης της εποχής του, σημείωσε η κα Καββαδία. Στον Κεντρικό τρούλο διατηρείται στο μέσο η ωραία μορφή του Χριστού Παντοκράτορα περιτριγυρισμένη από αγγέλους, μορφές ωραίες, με αυστηρά και γλυκά πρόσωπα που αποπνέουν ήθος και πνευματικότητα.
Κλείνοντας την πρώτη προσέγγιση για τη ζωγραφική που διατηρείται στο Καθολικό της Νέας Μονής επισήμανε ότι οι ιστορικές μαρτυρίες για την εποχή αυτή επιβεβαιώνουν την οικονομική ευρωστία και τη θρησκευτική ισχύ της Μονής και τη δυνατότητα του μοναστηριού σε υψηλές καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, παρ’ όλες τις δυσκολίες των ιστορικών χρόνων. Άλλωστε είναι γνωστό ότι είχε την αυτοκρατορική εύνοια με τα χρυσόβουλα του Αυτοκράτορα Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγου (1259), του Ανδρόνικου Β’ Καντακουζηνού (1289) και του Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγου (1341).



Παναγία Νεαμονήτισσα
Με την προβολή σχετικού βίντεο από τη φάση της συντήρησης ο συντηρητής αρχαιοτήτων Παναγιώτης Μαντζούκης αναφέρθηκε στην εικόνα της “Παναγίας Νεαμονήτισσας- Παλλάδιου της Μονής”.
Όπως τόνισε, η εικόνα στο Καθολικό της Νέας Μονής θεωρείται ότι ήταν αυτή  που βρήκαν οι τρεις Όσιοι  και  εντάσσεται στον  τύπο της Αχειροποίητου ή της  Δεομένης, χωρίς όμως να μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά ότι πρόκειται για την αρχική εικόνα που επιζωγραφίσθη τον 19ο αιώνα.
Το 2004 δόθηκε η ευκαιρία να γίνει συντήρηση της εικόνας, που έχει διαστάσεις σχετικά μικρές (28Χ36) και προστατευόταν με νεωτερικό κάλυμμα.
 Μετά την αφαίρεση του καλύμματος (πουκάμισο) διαπιστώθηκε  ότι πάνω σε φθαρμένο ξύλο αλλά  σε καινούργια προετοιμασία (κόλλα & γύψος) ήταν ζωγραφισμένη η Παναγία χωρίς το θείο βρέφος. Η ζωγραφική παράσταση σωζόταν σε μικρή έκταση (το πρόσωπο της Παναγίας και μέρος του σώματος). 
Μετά το τέλος της συντήρησης η εικόνα μεταφέρθηκε στην Νέα Μονή οπού τοποθετήθηκε μέσα σε αεριζόμενο εικονοστάσι, ολοκλήρωσε την παρουσίαση ο Τάκης Μαντζούκης ευχαριστώντας τους συνεργάτες του στο εργαστήριο συντήρησης.
Με τα παρακάτω λόγια έκλεισε την εκδήλωση η προϊσταμένη της 3ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Αριστέας Καββαδίας: “Το σημαντικό για όλους αυτούς που εργάστηκαν σε ατό το ιερό χώρο είναι ότι αξιώθηκαν να αποκαλύψουν με τα χέρια , με τα μάτια με την καρδιά τους πράγματα θαυμαστά που τα ονειρεύεσαι και τα προσδοκάς αλλά σπάνια σου προσφέρονται”.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΘΟΔΩΡΗΣ ΠΥΛΙΩΤΗΣ (ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ)