Αρχική Απόψεις Aρθρα Γιώργος Ψαρούδης: Η τοξικομανία ως ακραία μορφή αλλοτρίωσης

Γιώργος Ψαρούδης: Η τοξικομανία ως ακραία μορφή αλλοτρίωσης

81

 Κέντρο Πρόληψης Χίου
Ροδοκανάκη 4 Χίος  82100
Τηλ/ Fax 2271020838, 40704
Email:kphiou@otenet.gr
http:www.prolipsihiou.gr


Η τοξικομανία ως ακραία μορφή αλλοτρίωσης


Σ’ αυτό το άρθρο θα επιχειρήσουμε να αναδείξουμε την πραγματική φύση της ουσιοεξάρτησης σαν κοινωνικό φαινόμενο και να αποδείξουμε ότι η τοξικομανία είναι μια ακραία μορφή κοινωνικής αλλοτρίωσης.
“Η προσωπικότητα”, όπως άλλωστε και η συνείδηση και οι ανάγκες της, δημιουργείται από τις κοινωνικές σχέσεις διαμέσου των οποίων το άτομο υπονοείται στη διάρκεια της δραστηριότητάς του” (Leontief).
Διαφαίνεται λοιπόν οτι  και στην τοξικομανία – ως κοινωνικό φαινόμενο-πρέπει να αναζητήσουμε τις αιτίες, στις κοινωνικές αντιφάσεις που αντανακλώνται στον ψυχισμό του ανθρώπου, ωθώντας όλο και περισσότερα άτομα να αναζητούν δρόμους φυγής…
Σ’ αυτό σαφώς και έχουν συντελέσει διάφοροι παράγοντες, ατομικοί, οικογενειακοί, όπως θάνατοι, αποχωρισμοί αγαπημένων προσώπων κ.λ.π. Αυτοί όμως δρουν πρώτα από όλα σαν διαμεσολαβητές της κοινωνικής κρίσης που αντανακλάται με ιδιαίτερο τρόπο στον καθένα, δημιουργώντας όρους, όπως αναφέρει η Κατερίνα Μάτσα “Ευαλωτότητας”.

Ευαλωτότητα
Τα στοιχεία που συνθέτουν την “Ευαλωτότητα”που προδιαθέτει στη χρήση ουσιών, είναι η ελλειμματική ταυτότητα αυτού του ατόμου που βρίσκεται υπό διαρκή απειλή της διάλυσης, η ανώριμη προσωπικότητά του που δεν μπορεί να κοινωνικοποιηθεί και τέλος τα ελλείμματα στο επίπεδο του φαντασιακού που δεν επιτρέπουν την πρόσβαση στο συμβολικό.
Θα μπορούσαμε να πούμε σε αντίθεση με όλους αυτούς που θεωρούν την τοξικομανία ως “χρόνια υποτροπιάζουσα νόσο του εγκεφάλου”, ανάγοντάς την σε έλλειμμα νευρομεταβιβαστών, συγκεκριμένων ενδορφινών κ.λ.π., ότι η “ευαλωτότητα” είναι: η μορφή που παίρνουν στον ψυχισμό του ανθρώπου τα σημάδια της αλλοτριωτικής διαδικασίας, που σε κοινωνικό επίπεδο καταστρέφει την υποκειμενικότητα” (Κατερίνα Μάτσα).
Η τοξικομανία λοιπόν δεν είναι μία ψυχική νόσος, μολονότι μπορεί να συνυπάρχει με αυτήν. Αποτελεί μια μορφή κοινωνικής αλλοτρίωσης. Μιας καθολικής δηλ. αποξένωσης του ανθρώπου από τον εαυτό του και τους άλλους από την καθαρή ανθρώπινη φύση του και αποτελεί μια διαδικασία καταστροφής της υποκειμενικότητας. Και εδώ σαν “υποκειμενικότητα” ορίζουμε το σύνολο των δυνατοτήτων αυτόβουλης ανάπτυξης του ατόμου μέσα στο κοινωνικό σύνολο, μια διαδικασία διαρκούς δημιουργίας μέσα στο πεδίο των κοινωνικών δυνάμεων.
Με αυτή την έννοια, όσο φθίνει η κοινωνικότητα, τόσο καταστρέφεται η υποκειμενικότητα. Όσο περισσότερο μαζοποιείται η κοινωνία τόσο περισσότερο εξατομικεύεται το άτομο.


“Νεο- ανάγκη” ναρκωτικών
Η καταστροφή της διαλεκτικής σχέσης ανάμεσα στο υποκείμενο και το κοινωνικό γίγνεσθαι, όπως συμβαίνει στον τοξικομανή κάνει αδύνατη την πραγμάτωση οποιασδήποτε δημιουργικής δυνατότητας. Τον καταδικάζει στην αδράνεια, που έρχεται να τροφοδοτήσει την απαξίωση και την ανασφάλεια του, ωθώντας τον σε αναζήτηση ψεύτικων κόσμων, για να αντέξει την σκληρότητα του πραγματικού, αναπτύσσοντας έτσι τεχνητές ανάγκες που θα του δώσουν μια έστω και ψεύτικη ικανοποίηση “εδώ και τώρα”.
Η χρήση των ναρκωτικών έρχεται κι αυτή να ικανοποιήσει μια σχετική ανάγκη. Κάποιοι συγγραφείς την ονομάζουν “νέο -ανάγκη”! από αυτή την άποψη, η τοξικομανία δεν είναι παρά η καρικατούρα της εξέλιξης του πολιτισμού προς την κατεύθυνση της οικοδόμησης νέο-αναγκών, καταστρέφοντας τις ζωντανές ανθρώπινες ανάγκες. (Κατερίνα Μάτσα).
Η νέο-ανάγκη του ναρκωτικού έρχεται να διακόψει την αναγκαία σχέση ανάμεσα στο υποκείμενο και τον αντικειμενικό κόσμο. Διακόπτεται σε όλα τα επίπεδα η σχέση ανάμεσα στο “μέσα” και το “έξω”, με συνέπεια όσο εξατομικεύεται το υποκείμενο τόσο να καταστρέφεται η υποκειμενικότητα, όσο “θεοποιείται” το απομονωμένο άτομο τόσο πνίγεται η ατομικότητα και χάνεται η μοναδικότητα. Έτσι μέσα σ’ αυτή τη διαβρωτική διαδικασία “αποδόμησης” καταστρέφονται όλες οι ανθρώπινες λειτουργίες, η σκέψη, η φαντασία, η κάθε εκφραστική ικανότητα, τα πνευματικά και άλλα ενδιαφέροντα, η πίστη σε αξίες, οι ανθρώπινες σχέσεις. Ο τοξικομανής όπως αναφέρει η Κ. Μάτσα έχει χάσει όλες τις ανθρώπινες ποιότητες ό,τι τον διαφοροποιεί από τα άλλα όντα. Δεν έχει άλλη γλώσσα να εκφραστεί, παρά μόνο εκείνη της τοξικομανίας του. Δεν έχει θέση στην κοινωνία παρά μόνο στο περιθώριο. Είναι ανίκανος να συνάψει σχέσεις αληθινής επικοινωνίας με τους άλλους.

Χάνοντας την ελευθερία
Με απλά λόγια έχει χάσει την “ουσία του”. Χάνοντας όμως την ουσία του έχει χάσει εντελώς την καθολικότητά του ως ύπαρξη και μαζί την ελευθερία του. Γιατί η ελευθερία ως έννοια δεν εξαντλείται στην απουσία καταναγκασμού, αλλά στη θετική δύναμη με την οποία ο άνθρωπος μπορεί να επιβεβαιώσει την θετική ατομικότητά του”. Γιατί η ελευθερία ανάγεται στον έλεγχο του εαυτού και της εξωτερικής πραγματικότητας, που θεμελιώνεται στη γνώση της φυσικής αναγκαιότητας, στη συνείδηση των ορίων και των περιορισμών. Η πρόσβαση λοιπόν στην αυτονομία ισοδυναμεί με την πρόσβαση στην κοινωνικότητα. Απ’ αυτή την άποψη η “αυτονομία” που επικαλείται ο τοξικομανής είναι μια ψευδαίσθηση αυτονομίας που έρχεται να καλύψει την πλήρη αποξένωσή του, τον απόλυτο καθορισμό του από τα ναρκωτικά. Γιατί ο τοξικομανής δεν ορίζει τον εαυτό του. Τον ορίζουν τα ναρκωτικά.
Αναφέρθηκε παραπάνω ότι με την στροφή του ανθρώπου στις ουσίες εκφράστηκε αρχικά η ανάγκη φυγής που υπαγορεύτηκε από την άρνηση της πραγματικότητας, την αμφισβήτηση, την συχνά βίαιη αντίθεση αυτό – και ετεροκαταστροφική προς όλους και όλα. Αυτή η άρνηση του παρόντος και του μέλλοντος είναι μια στείρα άρνηση που συχνά παίρνει τη μορφή του μίσους προς τον ίδιο τον εαυτό και προς τους άλλους, της αδιαλλαξίας, της κατεδαφιστικής κριτικής και αμφισβήτησης. Η πρώτη άρνηση δεν μπορεί από μόνη της να οδηγήσει σε μια δεύτερη άρνηση και να δώσει λύση στην αρχική αντίφαση. Η δεύτερη άρνηση που συνεπάγεται την άρνηση του παρόντος εαυτού δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς την διαμεσολάβηση του θεραπευτικού πλαισίου.


Θεραπευτικό πλαίσιο
Μέσα από το θεραπευτικό πλαίσιο θα διαμορφώσει τους όρους της απελευθέρωσής του όχι μόνο από τον καταναγκασμό της δόσης του αλλά και από την φυλακή του εαυτού του. Μέσα στο θεραπευτικό πρόγραμμα θα διαμορφώσει τους όρους για να υπερβεί διαλεκτικά τον παλιό εαυτό του και να λειτουργήσει μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι ως κοινωνική ατομικότητα.
Από αυτή την άποψη δεν γίνεται θεραπεία απεξάρτησης έξω από προγράμματα και πλαίσιο.
Δεν μπορεί να γίνει αποτελεσματική θεραπεία απεξάρτησης συντηρώντας την εξάρτηση ως τρόπο ζωής.
Δεν μπορεί να πραγματωθεί η επανακοινωνικοποίηση αυτού του ακραία αλλοτριωμένου ατόμου όταν συντηρείται και αναπαράγεται η εξατομίκευσή του.
Γιατί το θεραπευτικό πλαίσιο γίνεται ο διαμεσολαβητής της μετάβασης από την εξάρτηση στην απεξάρτηση, από την κατάσταση της ακραίας αλλοτρίωσης, της απόλυτης εξατομίκευσης σ’ αυτή της υπέρβασής της και της διαμόρφωσης όρων λειτουργίας αυτού του ατόμου συλλογικά, ως κοινωνικής ατομικότητας.
Ο τοξικομανής λοιπόν κόντρα σε μύθους και ιδεολογήματα μπορεί να θεραπευτεί εφόσον ενταχθεί σε ένα πρόγραμμα απεξάρτησης που του ταιριάζει και το επιλέγει ο ίδιος.
Η τοξικομανία όμως σαν κοινωνικό φαινόμενο μπορεί να αντιμετωπιστεί ριζικά μόνο σε κοινωνικό επίπεδο. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι “πρέπει να μάθουμε να ζούμε με τα ναρκωτικά όπως με τους σεισμούς”. Σημαίνει απλά ότι η υπέρβαση της τοξικομανίας, ως ακραίας μορφής κοινωνικής αλλοτρίωσης συνεπάγεται την ανατροπή των παραγόντων και αιτιών που την δημιουργούν.

Γιώργος Ψαρούδης
Κοινωνιολόγος,
στέλεχος Κέντρου Πρόληψης Χίου