Αρχική Απόψεις Aρθρα Μιχάλης Βαρλάς: Ομιλία για την 11η Νοεμβρίου

Μιχάλης Βαρλάς: Ομιλία για την 11η Νοεμβρίου

50

 

Σεβασμιώτατε

 

Η ιστορία γράφεται και ξαναγράφεται και επαναλαμβάνεται σαν άκουσμα και σαν ανάγνωσμα κάθε φορά με διαφορετική σημασία. Όχι τόσο για το πώς λέγεται αλλά κυρίως για το πώς ακούγεται στην κάθε συγκυρία. Ο πανηγυρικός λόγος στοχεύει, ανάμεσα στα άλλα, να αναδείξει το πλαίσιο μέσα στο οποίο στη συγκεκριμένη συγκυρία καλούμαστε να ξαναδιαβάσουμε την ιστορία της απελευθέρωσης της Χίου αλλά και συνολικά των νησιών του βορείου Αιγαίου.

Είναι ξεχωριστή η φετεινή επέτειος. Βέβαια κάθε επέτειος είναι αλλά η φετεινή είναι ιδιαίτερα ξεχωριστή γιατί συμπίπτει με την πρώτη εκλογική διαδικασία που θα αναδείξει τους αιρετούς άρχοντες της περιφέρειας των νησιών μας και να επισημάνει την κοινή τους μοίρα στο πλαίσιο του ελληνικού κράτους.

Μια κοινή μοίρα που υπήρξε αποτέλεσμα ενός δύσκολου διπλωματικού αγώνα ώστε να αποδεχτεί η άλλη πλευρά την οριστική νομική (de jure) ενσωμάτωση που επιτεύχθηκε με τη Συνθήκη της Λωζάννης, την οποία συνήψε το 1923 η Ελλάδα με τη Δημοκρατία της Τουρκίας. Η απώλεια των νησιών Ίμβρος και Τένεδος που καταλήφθηκαν μαζί με τα δικά μας, μάς θυμίζουν τη σημασία που έχει το διεθνές πλαίσιο και η γεωστρατηγική για τις τύχες των τόπων και των λαών της περιοχής.

Η Ίμβρος και η Τένεδος, νησιά με κυρίαρχο το ελληνικό στοιχείο, αποδόθηκαν στον κύριο των Στενών, όπως ακριβώς η Λήμνος και τα υπόλοιπα νησιά αποδόθηκαν στην Ελλάδα για να μοιραστεί στα μισά ο έλεγχος του θαλάσιου δρόμου από τον Εύξεινο προς τη Μεσόγειο. Σήμερα που έχει καθιερωθεί η εικόνα της εθνικής μας γεωγραφίας θεωρούμε αυτονόητη την ενότητα μας με τον Ελλαδικό χώρο. Λησμονούμε την περίπου ταυτόχρονη κατάληψη των Δωδεκανήσων από την Ιταλία το 1912, κατάσταση που έληξε υπέρ της Ελλάδας μόνο μετά από τη συντριβή της φασιστικής Ιταλίας στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο και την αντίστοιχη διεκδίκηση της Χίου. Ευτυχώς τα νησιά μας αντιμετωπίστηκαν από το Βενιζέλο ως μια ενότητα και πραγματικά διατηρούσαν κάποια κρίσιμα ενιαία χαρακτηριστικά.

Σε σχέση με άλλες περιοχές που πέρασαν στο Ελληνικό κράτος με τους βαλκανικούς πολέμους τα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου διατηρούσαν συμπαγής ελληνικούς πληθυσμούς, με την έννοια τόσο της εθνοτικής καταγωγής, του θρησκεύματος και της γλώσσας, όσο και με την έννοια της εκφρασμένης και αναγνωρισμένης δημόσια ταυτότητας τους. Δεν υπήρξε εδώ εθνοτικός ανταγωνισμός και πολύ περισσότερο έλλειψαν οι βιαιότητες που παρουσιάστηκαν στη Μακεδονία και στην Κρήτη. Στις αρχές του 20ου αιώνα τα νησιά μας βρίσκονταν ήδη στα ελληνικά χέρια.

Με την Απελευθέρωση τα νησιά πέρασαν σε έναν άλλο κόσμο, αυτόν του σύγχρονου – εθνικού – κράτους με νέους θεσμούς και πρότυπα νομιμοφροσύνης των πλήθυσμών κυρίως τη νομιμοφροσύνη στο όνομα του έθνους από τα μέλη μιας νέας κοινότητας πολιτών. Σημαντικότερος για την καθημερινότητα αλλά και δραματικότερος υπήρξε ο νέος θεσμός της καθολικής στράτευσης που οδήγησε πολλούς νέους στο θάνατο μακριά από τη Χίο πολεμώντας για τη μεγάλη πατρίδα.

Από το 19ο αιώνα άλλωστε, εξαιτίας των καταστροφών αλλά και της οικονομικής εξέλιξης, οι Χιώτες αναπτύχθηκαν πολύ περισσότερο στο Ελληνικό Κράτος και στα μεγάλα εμπορικά κέντρα της Ευρασίας παρά στο ίδιο το νησί. Η Ερμούπολη, ο Πειραιάς, οι αιγυπτιακές πόλεις, η Καλκούτα, η Οδησσός, η Μασσαλία, η Τεργέστη και η Αγγλία και τόσοι άλλοι πόλοι του περίφημου «χιώτικου» δικτύου αποτελούσαν μαζί με την Πόλη και τη Σμύρνη τα κέντρα της μεγάλης υπερτοπικής χιακής κοινότητας. Στην καμπή από το 19ο στον 20ο αιώνα η λαϊκή μετανάστευση δημιούργησε έναν άλλο πόλο στην Αμερική.

Σημείο αναφοράς αυτής της παγκόσμιας διασποράς η Χίος ανάπτυξε μια αξιοσημείωτη τοπική οικονομία και έναν σημαντικό πλούτο υποδομών και τοπικών εκπαιδευτικών και υγειονομικών θεσμών που ακόμα και σήμερα εξυπηρετούν τους πολίτες της Χίου. Σημαντικότερο όμως είναι ότι ανάμεσα στους Χιώτες αναπτύχθηκε ένας ιδιαίτερος πατριωτισμός που δεν περιορίστηκε στη Χίο αλλά επεκτάθηκε σε ολόκληρο τον Ελληνισμό. Από την τραγική Σφαγή του 1822 μέχρι την συντονισμένη δράση του χιώτικου λόμπι για την ενίσχυση του μεγάλου εθνικού προγράμματος του Βενιζέλου η Χίος προσέφερε στην Ελλάδα την ελευθερία που της επιστράφηκε το 1912 ως αντιδάνειο.

Αγαπητοί φίλοι, φιλοξενούμενοι στο νησί, επίσημοι και ανεπίσημοι θαταν χαρά για μας όταν έρχεστε στη Χίο να θυμάστε ότι η νέα Ελλάδα άντλησε τη δύναμη της και από αυτό το νησί και τους ανθρώπους του, είτε από τη θυσία τους, είτε από τη δημιουργικότητα και την εργασία τους. Να θυμάστε ότι στην πλατεία που θα περάσετε για να πάτε στο χώρο της παρέλασης ξεκίνησε με το κίνημα του Πλαστήρα η σύγχρονη πολιτική ιστορία της χώρας μας. Να θυμάστε ότι είμαστε η γέφυρα της Ελλάδας και της Ευρώπης για τις απέναντι ακτές της Μικράς Ασίας που αποτέλεσαν από την αρχαιότητα την ενδοχώρα της Χίου, όπως και της Λέσβου και της Σάμου. Να θυμάστε ότι κάθε Νοέμβρη δε γιορτάζουμε μια στρατιωτική κατάκτηση αλλά τη στρατιωτική επικύρωση μιας ήδη συντελεσμένης ιστορικής διαδικασίας.

Αγαπητοί συμπατριώτες, κάθε πανηγυρικός χρειάζεται να κλείσει με ένα επιμύθιο. Σχεδόν έναν αιώνα μετά την απελευθέρωση των νησιών μας έχουμε την ανάγκη να δίνουμε ξανά και ξανά νέο νόημα στην ελευθερία μας. Δεν υπάρχει ελευθερία χωρίς σεβασμό στην κληρονομιά που μας έδωσε η ιστορία και η φύση, χωρίς σεβασμό στους ανθρώπους που έζησαν και ζουν σε αυτή τη γωνιά του κόσμου, χωρίς προοπτική που να ξαναζωντανεύει τις κοινωνίες των νησιών. Πριν έναν αιώνα, ο πρόωρος εξελληνισμός των νησιών ετοίμασε με τον καλύτερο τρόπο την κατάληψη από το στρατό. Έναν αιώνα μετά οφείλουμε να μην παραδόσουμε τα νησιά στην παρακμή του οράματος των ανθρώπων που έζησαν το πέρασμα από την οθωμανική υποτέλεια στην ελευθερία του έλληνα πολίτη.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η ομιλία του Μιχάλη Βαρλά, υπεύθυνου του Τμήματος Γενεαλογίας και Προφορικής Ιστορίας του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού, ήταν προγραμματισμένη να εκφωνηθεί αμέσως μετά τη δοξολογία για την 11η Νοεμβρίου στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό.