Αρχική Απόψεις Aρθρα Αναζητώντας τα ίχνη της Βενετοκρατίας στο Κάστρο της Χίου: Ο Προμαχώνας «Αντόνιο...

Αναζητώντας τα ίχνη της Βενετοκρατίας στο Κάστρο της Χίου: Ο Προμαχώνας «Αντόνιο Ζένο»

37

Στη συνάντηση του βορειοδυτικού χερσαίου με το θαλάσσο τείχος του Φρουρίου Χίου, δεσπόζει ακόμα επιβλητικός, αλλά επικίνδυνα ‘πληγωμένος’, ο μεγαλύτερος προμαχώνας του που έμεινε γνωστός σήμερα ως «Αντόνιο Ζένο». Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να γνωρίσει στον αναγνώστη ένα εν πολλοίς άγνωστο τμήμα του Φρουρίου της Χίου, ξεδιπλώνοντας τόσο την ιστορία του, όσο και τη σημερινή του κατάσταση και προοπτική ανάδειξης.

 

 

 Η κατάληψη της Χίου από τους Βενετούς και η αναστήλωση του Κάστρου

 Ο προμαχώνας «Ζένο» συνδέεται κυρίως με τη σύντομη Βενετική κατοχή στο νησί. Το Σεπτέμβριο του 1694 ο Αντόνιο Ζένο, Αρχιναύαρχος του στόλου της Δημοκρατίας της Βενετίας, αγκυροβολεί έξω από το ακρωτήρι της Αγ. Ελένης κοντά στο λιμάνι.          

Ακολουθεί πολιορκία του Φρουρίου στο οποίο κατέφυγαν οι Τούρκοι, η οποία έλαβε τη μορφή εκτεταμένων κανονιοβολισμών που κατέστρεψαν σημαντικό μέρος των οχυρώσεων. Ο Αντόνιο Ζένο μετά την κατάληψη του Φρουρίου προχώρησε σε αναστήλωση των τειχών εισάγοντας σημαντικές βελτιώσεις σε αυτά. Οι αναστηλωτικές εργασίες των Βενετών μνημονεύονται στη μαρμάρινη επιγραφή που διασώζεται εντοιχισμένη επί της Πύλης Μαγγιόρε. Μεταξύ των κυριότερων βελτιώσεων στα τείχη, ιδιαίτερη φροντίδα δέχτηκε ο επιθαλάσσιος βόρειος προμαχώνας ο οποίος έλαβε το όνομα του Αντόνιο Ζένο. Κύριος σκοπός της ενίσχυσής του ήταν για να φιλοξενεί μεγαλύτερα κανόνια και να αντέχει την αυξανόμενη ισχύ αντίστοιχων κανονιών που είχε αποκτήσει ο Οθωμανικός στόλος.

                            

Ιδιαίτερου ενδιαφέροντος είναι η υψομετρική διαφορά που δόθηκε από τότε στον προμαχώνα και η οποία είναι εμφανής μέχρι σήμερα. Το βορειοδυτικό τμήμα του είχε ύψος όσο και το χερσαίο τείχος, ενώ  το υπόλοιπο προς τα βορειοανατολικά είχε ύψος όσο το θαλάσσιο τείχος. Επίσης, ο προμαχώνας επωφελήθηκε από οδοντοτές επάλξεις μεγάλων διαστάσεων καθώς και τοξοθυρίδα, ενώ στο μεσαίο επίπεδό του, αλλά και στο ύψος της στάθμης της τάφρου υπάρχουν έως σήμερα περιμετρικοί διάδρομοι οι οποίοι προστάτευαν τους χειριστές των κανονιών τα οποία «έβλεπαν» προς τη θάλασσα και την τάφρο μέσω κανονιοθυρίδων. Ακόμη, ένας παλαιότερος, πεντάγωνος πύργος, που εξέχει σαν επιπρομαχώνας, είναι ενσωματωμένος στο κέντρο περίπου του προμαχώνα «Ζένο». Η μια πλευρά του σήμερα έχει καταστραφεί αποκαλύπτοντας τον θολωτό εσωτερικό χώρο του.

Στις 21 Φεβρουαρίου 1695 ο Οθωμανικός στόλος εξανάγκασε τους Βενετούς σε άρον άρον εγκατάλειψη της Χίου. Ο Ζένο κατηγορήθηκε από τη Βενετία ότι δεν εκπλήρωσε τα στρατιωτικά του καθήκοντα και πέθανε μετά από δύο χρόνια στη φυλακή. Έκτοτε, ο προμαχώνας «Ζένο» υπέστη αρκετές φθορές.

 Επιστροφή στο σήμερα: Υπάρχουσες συνθήκες και προοπτικές

Η επιγραφή στην Πύλη Μαγγιόρε και ο προμαχώνας «Ζένο» διασώζονται σήμερα και μας θυμίζουν το πέρασμά των Βενετών από το νησί μας! Μετά την απελευθέρωση της Χίου, πιθανόν μεταπολεμικά, ο προμαχώνας «ευτύχησε» από αμυντικό προπύργιο να μετατραπεί σε χώρος διασκέδασης φιλοξενώντας στην επιφάνειά του νυχτερινό κέντρο.

                            Στην ελεύθερη Ελληνική Χίο, το Φρούριο και μαζί μ’ αυτό και ο «Ζένο», παρά τις μεμονωμένες προσπάθειες ευαισθητοποιημένων Χίων, αλλά και σχετικό νομοθέτημα που το προστάτευσε, δεν έτυχε μέχρι και σήμερα της απαραίτητης φροντίδας. Συνέπεια της γενικής αμέλειας του Φρουρίου είναι η στατικότητα του προμαχώνα να προκαλεί εύλογη ανησυχία για το μέλλον του. Ενώ το επιθαλάσσιο τείχος ευτυχώς επισκευάστηκε κατά τη δεκαετία του ’90, ο «Ζένο», αν και απαλλαγμένος σήμερα από το νυχτερινό κέντρο, παραμένει εγκαταλειμένος στη φθορά του χρόνου. Δύο μεγάλα δέντρα κατατρώνε το εσωτερικό του.

Μέρος των εσωτερικών διαδρόμων του έχει καταρρεύσει, ενώ ανησυχητικές για τη στατικότητά του είναι εκτεταμένες απώλειες που παρουσιάζονται στο προς τη θάλασσα τμήμα του, πέριξ των κανονιοθυρίδων.

                                   Σειρές από πέτρες έχουν καταρρεύσει, ενώ πιο πάνω από τη βάση οι αρμοί έχουν διαβρωθεί επικίνδυνα. Επίσης, στο βορειοδυτικό τμήμα, δηλαδή προς την τάφρο, το τείχος του προμαχώνα φαίνεται να έχει πάρει κλήση, ενώ υπάρχουν έντονες ρωγμές. Έως τώρα, μόνο πρόχειρες και επί μέρους επιστρώσεις κονιάματος προσπαθούν να κρατήσουν τις πληγές του Ζένο, όμως, για πόσο ακόμα;

 Αν και η δυσχερής οικονομική περίοδος παρέχει μια εύκολη δικαιολογία στους αρμόδιους φορείς, πιστεύουμε ότι πηγές χρηματοδότησης για τη σταδιακή  αναστήλωση του Φρουρίου και, ειδικά του «Ζένο» του οποίου η επισκευή προφανώς επείγει, μπορούν να αναζητηθούν από ευρωπαϊκά προγράμματα, αρκεί να υπάρχει η απαραίτητη θέληση! Η πρόσφατη ανακοίνωση της Γ. Γραμματέας του ΥΠ.ΠΟ κ. Λίνας Μενδώνη για χορήγηση 2 εκ. Ευρώ με σκοπό την ανάπλαση της εσωτερικής παρειάς του επιθαλάσσιου τείχους αποτελεί μια πρώτη ευκαιρία για τη διενέργεια εργασιών συντήρησης στον «Ζένο».  Φυσικά, μέλλει να δούμε κατά πόσον τα χρήματα αυτά πράγματι θα αξιοποιηθούν.

Ο προμαχώνας «Ζένο» και το επιθαλάσσιο τείχος αποτελούν σημεία ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής ομορφιάς που μπορούν  να γίνουν επισκέψιμα και να αναδείξουν την από θαλάσσης αμυντική ικανότητα του Φρουρίου. Η εθελοντική μας ομάδα αναλαμβάνει δράσεις με σκοπό να προσφέρει στο Φρούριο στο μέτρο των δυνατοτήτων της. Εργαζόμαστε επίσης, για να πείσουμε τους αρμόδιους φορείς και τους κατοίκους, ότι η ανάδειξη του Φρουρίου σε συνδυασμό με την προστασία της αυθεντικότητας του οικισμού του, αποτελούν αναξιοποίητο κεφάλαιο που θα συμβάλλει καθοριστικά στην αλλαγή της «ατμόσφαιρας» στην πόλη της Χίου (ακόμα και το κάστρο του Τσεσμέ έχει αναστηλωθεί). Αποκατάσταση του Φρουρίου σημαίνει ανάδειξη του ιστορικού κέντρου της πόλης μας, αναστροφή της ερήμωσής του, αλλά και ενίσχυση της τοπικής οικονομίας.

Βιβλιογραφία:  

– Αλεξάνδρου Μ. Βλαστού (1840). Χιακά : ήτοι ιστορία της νήσου Χίου από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της έτει 1822 γενομένης καταστροφής αυτής παρά των Τούρκων, Τυπογραφείο Γεωργίου Πολυμέρη, Ερμούπολη.

 – Δώρας Μονιούδη-Γαβαλά (2001): Το κάστρο της Χίου – Οι οχυρώσεις και η περιτειχισμένη πόλη από το Μεσαίωνα στις μέρες μας, Εκδόσεις Αιγαίας, Χίος.


Συντάχθηκε απο τον/την Λουκάς Γ. Γλύπτης, Μέλος Ε.Ο.Δ Το Κάστρο της Χίου Ένας Χαμένος Παράδεισος
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: www.chioscastle.gr