Καθημερινή: Στο έλεος του πετρελαίου το Αιγαίο

Σε άρθρο της η χτεσινή Καθημερινή αναφέρεται στη μόλυνση του Αιγαίου από πετρέλαια και “σαντινόνερα” διερχόμενων πλοίων. Μάλιστα αναφέρεται σε εικόνες που δημιουργήθηκαν από την επεξεραγασία φωτογραφιών από δορυφόρο  που δείχνουν 579 μικρές ή μεγαλύτερες πετρελαιοκιλίδες στο Αιγαίο και ειδικά στα σημεία που παρατηρείται μεγαλύτερη κίνηση πλοίων. Στη Χίο εμφανίζεται να υπάρχει μόλυνση τόσο μεταξύ Χίου – Μυτιλήνης όσο και στο Νότιο τμήμα του νησιού, πράγμα που εξηγεί και την ύπαρξη πίσσας σε κάποιες από τις παραλίες μας.

Επίσης στο άρθρο της η Καθημερινή αναφέρεται στην Κοινοτική Οδηγία για την τιμωρία όσων ρυπαίνουν τις θάλασσες και στο γεγονός ότι οι Τοπικές Αυτοδιοικήσεις ΔΕΝ καθαρίζουν τις παραλίες παρά μόνο όσες τουριστικό ενδιαφέρον.

Συγκεκριμένα στο άρθρο της η Καθημερινή αναφέρει:

“Ο δορυφόρος εντόπισε 579 πετρελαιοκηλίδες την τελευταία τετραετία, σύμφωνα με μελέτη του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών.

Αναστάτωση προκάλεσε το πρόσφατο περιστατικό ρύπανσης του Σαρωνικού –και δικαίως. Η πετρελαιοκηλίδα επηρέασε δημοφιλείς πλαζ της Αττικής, όπου συρρέουν καθημερινά χιλιάδες λουόμενοι. Δυστυχώς, όμως, η ρύπανση της θάλασσας δεν υπάρχει μόνο… όταν τη βλέπουμε.

Μελέτη του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) που διεξήχθη στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «Αιγαίο», με χρηματοδότηση του προγράμματος Ανταγωνιστικότητα του υπουργείου Ανάπτυξης, αποκαλύπτει μια ανησυχητική εικόνα. Η εξέταση δορυφορικών εικόνων της τελευταίας τετραετίας εμφάνισε συνολικά 579 πετρελαιοκηλίδες στο Αιγαίο (περίπου 12 το μήνα), οι οποίες μάλιστα παρουσίαζαν μεγαλύτερη συσσώρευση κατά μήκος των διαδρομών συχνής διέλευσης των πλοίων. «Η πραγματικότητα είναι ακόμα πιο ζοφερή, καθώς οι πετρελαιοκηλίδες αυτές είναι μόνο όσες “έπιασε” ο δορυφόρος όταν περνούσε πάνω από το Αιγαίο. Το σύνολο είναι υπερπολλαπλάσιο.

Είναι σαφές ότι υπάρχει πρόβλημα. Το Αιγαίο βρίσκεται στο έλεος της πετρελαϊκής ρύπανσης», τονίζει στην «Κ» ο γεωφυσικός θαλάσσης και διευθυντής Ερευνών του ΕΛΚΕΘΕ, κ. Πέτρος Παυλάκης.

Οπως εξηγεί, η απειλή δεν προέρχεται από τα ναυτικά ατυχήματα. «Ατυχήματα δεν συμβαίνουν συχνά και όταν συμβούν εντοπίζονται συνήθως αμέσως, υπάρχει κινητοποίηση των αρμόδιων αρχών, επιβάλλονται κυρώσεις. Δυστυχώς, τη μάστιγα των ελληνικών θαλασσών φαίνεται ότι αποτελεί η εσκεμμένη απόρριψη πετρελαϊκών καταλοίπων στη θάλασσα, με το πλύσιμο των δεξαμενών πετρελαίου, το άδειασμα των σεντίνων, την απαλλαγή από υπέρογκη αποθήκευση καυσίμου για εξοικονόμηση χώρου φορτίου κ.ά.». Μην ξεχνάμε ότι, εκτός από την τοπική ναυσιπλοΐα, το Αιγαίο φέρει και το βαρύ φορτίο της συχνής διέλευσης πετρελαιοφόρων και άλλων πλοίων, που εισέρχονται και εξέρχονται τράνζιτ από τα Δαρδανέλλια και τα στενά των Κυθήρων και της Καρπάθου. «Πράγματι, τη μεγαλύτερη ζημιά κάνουν όσοι διέρχονται από τις θάλασσές μας χωρίς να πιάνουν καν λιμάνι στη χώρα μας. Για ένα μεγάλο ποσοστό, οι παραβάσεις των διεθνών κανόνων για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι συνήθης πρακτική».

Η εικόνα που παρουσίαζε το προηγούμενο Σάββατο η Βουλιαγμένη αποτελεί, σύμφωνα με τον κ. Παυλάκη, καθημερινή πραγματικότητα για εκατοντάδες, λιγότερο πολυσύχναστες, ακτές της χώρας. «Οι συχνές απορρίψεις πετρελαϊκών καταλοίπων, έστω και σε μικρές ποσότητες, σε μια τόσο σύνθετη μορφολογικά περιοχή όπως είναι το Αιγαίο, έχει δημιουργήσει σε πολλές περιοχές συνθήκες χρόνιας ρύπανσης. Η δυναμική των ρευμάτων και των ανέμων καθιστά πολλά τμήματα των ακτών μόνιμα εκτεθειμένα στα πετρελαϊκά κατάλοιπα και κυρίως στην πίσσα».

Οι νοτιοδυτικές ακτές της Αττικής δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Κρούσματα όπως το πρόσφατο δημιουργούνται όταν τοπικές ωκεανογραφικές συνθήκες συγκεντρώνουν τα κατάλοιπα του πετρελαίου που επιπλέουν διάσπαρτα στη θάλασσα και με μια αλλαγή διεύθυνσης του ανέμου τα «στέλνουν» σε παρακείμενες ακτές.

Οταν υπάρχει τουριστικό ή άλλο ενδιαφέρον, οι ακτές καθαρίζονται από τους δήμους. Στη συντριπτική πλειονότητα όμως των περιπτώσεων, αφήνονται ως έχουν. Του λόγου το αληθές επιβεβαίωσε ο ίδιος ο κ. Παυλάκης, ο οποίος εδώ και δύο χρόνια επισκέπτεται μία προς μία τις παράκτιες περιοχές που λόγω κλιματολογικών και ωκεανογραφικών συνθηκών βρίσκονται στον «δρόμο» των πετρελαιοκηλίδων. «Είδα έρημες παραλίες γεμάτες πίσσα και σκουπίδια. Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν υπήρχε καν οικισμός κοντά. Από πού προήλθαν τα σκουπίδια αυτά; Από την ανοικτή θάλασσα. Εκτός από πετρέλαιο, άλλωστε, τα πλοία απορρίπτουν και στερεά απόβλητα και βοθρολύματα». (Χαρακτηριστικό είναι ότι σε μια απομακρυσμένη παραλία της Κάσου εντόπισε μπουκάλια νερού από… τη Μαλαισία. Αλλού καθετήρες, νοσοκομειακά απόβλητα κ.ά.) «Σε πάρα πολλές παραλίες της χώρας, η πίσσα και τα σκουπίδια συσσωρεύονται, ανακατεύονται με το φυσικό τους υπόστρωμα, απειλώντας κάθε μορφή θαλάσσιας ζωής».

Ολα αυτά συμβαίνουν την ώρα που η Διεθνής Συνθήκη για την Aποφυγή Aτυχημάτων από Πλοία MARPOL 73/78 απαγορεύει τις απορρίψεις πετρελαϊκών καταλοίπων σε όλο το εύρος της Μεσογείου, καθώς έχει χαρακτηριστεί «Ειδική Θαλάσσια Περιοχή». Εκτός από τη μεγάλη της αξία ως βιότοπο εκατοντάδων θαλάσσιων ειδών, αυτό οφείλεται και στο ότι αποτελεί «κλειστή» θάλασσα με μικρό ρυθμό ανακύκλωσης των νερών (ανανεώνονται κάθε 70 χρόνια!), με αποτέλεσμα να είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στη συσσώρευση ρυπογόνων ουσιών.

Είναι χαρακτηριστικό πως τα τελευταία 15 χρόνια έχουν καταλήξει στη Μεσόγειο περισσότεροι από 55.000 τόνοι πετρελαίου από 242 ναυτικά ατυχήματα (12 από αυτά στο Αιγαίο και το Ιόνιο). Ωστόσο, το Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ (UNEP) υπολογίζει πως από το ξέπλυμα των αντλιών και των δεξαμενών (η λεγόμενη «λειτουργική ρύπανση») κάθε χρόνο καταλήγουν στη Μεσόγειο περισσότεροι από 250.000 τόνοι πετρελαίου.

Σύμφωνα με την Greenpeace, η Μεσόγειος αντιστοιχεί στο 0,7% της συνολικής υδάτινης επιφάνειας του πλανήτη, αλλά γίνεται δέκτης του 17% της παγκόσμιας θαλάσσιας ρύπανσης πετρελαίου. Κι αυτό γιατί επιβαρύνεται με το 30% της παγκόσμιας εμπορικής ναυσιπλοΐας. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο περίπου 220.000 σκάφη διασχίζουν τη Μεσόγειο –το ένα τρίτο περίπου των συνολικών εμπορικών πλοίων στον κόσμο– τα οποία μεταφέρουν περίπου 370 εκατ. τόνους πετρελαίου (περισσότερο από το 20% του συνόλου). Κάθε μέρα, τα νερά της Μεσογείου διασχίζουν 250 – 300 πετρελαιοφόρα.

Οπως εξηγεί, ωστόσο, ο κ. Παυλάκης, οι ένοχοι δεν είναι εύκολο να αναζητηθούν. Το πετρέλαιο που έφθασε με τη μορφή πίσσας στις ακτές του Σαρωνικού, για παράδειγμα, μπορεί να προήλθε από περισσότερα από ένα πλοία, από διαρροές ή σκόπιμη απόρριψη σε διαφορετικούς χρόνους. «Αυτό το πετρέλαιο μπορεί να έπεσε στη θάλασσα πριν από ένα μήνα».

Υπενθυμίζεται ότι πέρυσι, η άρνηση της Ελλάδας να επικυρώσει την ευρωπαϊκή οδηγία (COM 2003/92), η οποία προβλέπει αυστηρές κυρώσεις στους υπαίτιους των παράνομων πετρελαϊκών απορρίψεων, είχε ξεσηκώσει αντιδράσεις. Ο κ. Παυλάκης ωστόσο συμφωνεί με τη στάση της χώρας μας. Εξηγεί: «Κατ’ αρχάς η οδηγία είναι αδύναμη, καθώς δεν μπορεί να υπερκεράσει σε εύρος εφαρμογής τη σύμβαση MARPOL. Ακόμα όμως και η διεθνής σύμβαση είναι αδύναμη να αντιμετωπίσει δραστικά το πρόβλημα. Και αυτό γιατί η δικαιοδοσία των παράκτιων κρατών βρίσκεται μόνο επί των χωρικών τους υδάτων. Εάν ο υπαίτιος της ρύπανσης βρίσκεται εκτός χωρικών υδάτων, η δικαιοδοσία του κράτους περιορίζεται μόνο στην καταγγελία του ενόχου στο κράτος τη σημαία του οποίου φέρει το σκάφος. Στην Ελλάδα το πρόβλημα είναι πιο οδυνηρό, καθώς τα χωρικά ύδατα περιορίζονται μόνο μέχρι τα 6 ναυτικά μίλια – καθώς η Τουρκία απειλεί με casus beli. Ακόμα και η προσπάθεια διεύρυνσης του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας στη λεγόμενη αποκλειστική οικονομική ζώνη των κρατών-μελών, δηλαδή έως τα 200 ναυτικά μίλια, είναι μετέωρη, καθώς η οριοθέτηση της ζώνης αυτής όσον αφορά την Ελλάδα (πλην του Ιονίου) παραμένει σε εκκρεμότητα».

Σύμφωνα με τον ίδιο, προϋπόθεση για την αποτελεσματική εφαρμογή αυστηρών μέτρων είναι η Ε.Ε. να εξασφαλίσει την ομοιομορφία του πεδίου εφαρμογής τους, δηλαδή ευρωπαϊκά χωρικά ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια και ευρωπαϊκή αποκλειστική οικονομική ζώνη. «Εάν δεν διευθετηθούν αυτά τα ζητήματα, το υπερευαίσθητο θαλάσσιο οικοσύστημα του Αιγαίου θα συνεχίσει να βρίσκεται στο έλεος της ρύπανσης από τη συχνότατη και ανεξέλεγκτη διέλευση ρυπογόνων πλοίων», καταλήγει ο κ. Παυλάκης.

Η πίσσα που καταλήγει στις παραλίες και ενοχλεί τους λουόμενους δεν είναι τίποτα μπροστά στις υπόλοιπες επιπτώσεις της πετρελαϊκής ρύπανσης της θάλασσας. Ως γνωστόν, το πετρέλαιο απαρτίζεται από ενώσεις, πολλές από τις οποίες είναι τοξικές για τους θαλάσσιους οργανισμούς. Επιδρώντας στην τροφική αλυσίδα, εμποδίζει την αναπαραγωγή τους και μειώνει τη φυσική αντίστασή τους.

Πρώτα θύματα είναι τα θαλασσοπούλια. Η κάλυψη του φτερώματός τους με πετρέλαιο τα οδηγεί σε θάνατο από ψύξη ή πνιγμό. Τα αβγά των ψαριών και ο γόνος είναι επίσης ευαίσθητα θύματα του πετρελαίου. Εμμέσως όμως πλήττονται ακόμα και μεγάλα θηλαστικά, όπως τα δελφίνια και οι φώκιες, λόγω της εξασθένησης του ανοσοποιητικού τους συστήματος.

Για τον άνθρωπο η απειλή προκύπτει κυρίως από την κατανάλωση ειδών που εμπεριέχουν τις τοξικές ουσίες του πετρελαίου, οι οποίες επίσης δρουν βιοσυσσωρευτικά. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι τοξικές αυτές ουσίες αφορούν κυρίως το πτητικό μέρος της σύνθεσης του πετρελαίου, το οποίο εξατμίζεται πολύ γρήγορα μετά την απόρριψή του στη θάλασσα. Το τελικό κατάλοιπο, δηλαδή η πίσσα, δεν θεωρείται επικίνδυνη.”