Μη συμμετέχετε στη «γονοκτονία»
Στα ψάρια…
Των ΛΙΝΑΣ ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ , ΗΛΙΑ ΚΑΝΤΑΡΟΥ
Eίναι βέβαιο πως σε όλους έχει συμβεί. Κάποιο βράδυ του καλοκαιριού, στην παραλιακή ψαροταβέρνα ο σερβιτόρος να ανακοινώνει με υπερηφάνεια ότι το μενού έχει αθερίνα, γόνο, ψιλό μαριδάκι, ψιλή κουτσομούρα και γαριδάκι τηγανητό. Και ελάχιστοι από εμάς να συνειδητοποιούμε ότι παραγγέλνοντας κάποιο από τα παραπάνω -νόστιμα ομολογουμένως- εδέσματα γινόμαστε συνένοχοι στην «γονοκτονία» που συντελείται στις ελληνικές θάλασσες.
Για την ακρίβεια ότι όχι μόνο δεν θα έπρεπε να παραγγείλουμε κάποιο από αυτά τα πιάτα, αλλά αντίθετα να καλέσουμε τον υπεύθυνο του καταστήματος και να του επιστήσουμε την προσοχή ότι τόσο η αλιεία όσο και η διάθεση αλιευμάτων κάτω από ένα συγκεκριμένο μέγεθος αποτελεί αδίκημα!
Είπαμε το ψάρι… ψαράκι!
Κι αυτό όχι από γινάτι του νομοθέτη…
Αν θέλουμε να συνεχίσουμε να τρώμε ψάρια και τα επόμενα χρόνια, πρέπει να θυσιάσουμε αυτόν τον -επικίνδυνο για τις θάλασσες- μεζέ. Ως γνωστόν, η υπεραλίευση αποτελεί μία από τις βασικότερες απειλές για το θαλάσσιο περιβάλλον – και της χώρας μας. Τα ελληνικά νερά δεν φιλοξενούν πλέον την πληθώρα των ψαριών που κάποτε φιλοξενούσαν, οι ίδιοι οι αλιείς παραδέχονται το πρόβλημα και αιτία δεν είναι άλλη από την υπερβολική και ασυνείδητη αλιεία. Βασική προϋπόθεση για να διασφαλιστεί η πληθώρα ιχθυοαποθεμάτων είναι να προστατευθεί ο γόνος, τα μικρά ψάρια, δηλαδή, που δεν έχουν φτάσει ακόμα στο στάδιο της αναπαραγωγής – εν ολίγοις αυτά τα μεζεδάκια που σας διαφημίζουν στις παραλιακές ταβέρνες και στην ψαραγορά. Για να διασφαλιστεί η ανανέωση του πληθυσμού τους, έχουν θεσπιστεί, σε κοινοτικό, αλλά και εθνικό επίπεδο, ελάχιστα επιτρεπόμενα εμπορεύσιμα μεγέθη. Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός (αριθμ. 1626/94) για τη θέσπιση μέτρων διατήρησης των αλιευτικών πόρων στη Μεσόγειο όρισε ελάχιστα επιτρεπόμενα μεγέθη για τα κύρια εμπορικά είδη. Επιπλέον η εθνική νομοθεσία (ΑΔ 10/95) ορίζει τα οκτώ εκατοστά ως το ελάχιστο μέγεθος για τα είδη ψαριού για τα οποία δεν έχουν επιβληθεί πιο αυστηροί περιορισμοί.
Για παράδειγμα, απαγορεύεται η αλιεία και η διάθεση στην αγορά γαύρου κάτω από 9 εκατοστά, γόπας κάτω από 10 εκατοστά, μπαρμπουνιού κάτω από 11 εκατοστά, λυθρινιού κάτω από 15 εκατοστά, τσιπούρας κάτω από 20 εκατοστά κ.ο.κ.
Καθένας μας, ωστόσο, είναι σε θέση να διαπιστώσει πως όχι μόνο η σχετική νομοθεσία δεν τηρείται, αλλά ότι η παραβίασή της… διαφημίζεται. «Εδώ το καλό το μαριδάκι», ακούμε σε μια βόλτα στην κεντρική ψαραγορά. Οπου «μαριδάκι» ίσον γόνος. Στις ιχθυόσκαλες βρίσκει κανείς μπαρμπούνια, γόπες, αθερίνες και σκουμπριά, όλα σε μεγέθη κάτω των επιτρεπομένων. Είναι σαφές ότι οι ψαράδες αλιεύουν και οι ιχθυόσκαλες, τα ιχθυοπωλεία και τα εστιατόρια διαθέτουν στην αγορά παράνομα προϊόντα.
Και έλεγχος… πουθενά!
Θεωρητικά, δεν θα ήταν καθόλου δύσκολο για τις αρχές ελέγχου να… βρουν δουλειά.
Σε πρωτογενές επίπεδο, όμως, οι έλεγχοι που πραγματοποιούνται από το Λιμενικό Σώμα στους αλιείς είναι ανεπαρκείς τόσο λόγω έλλειψης προσωπικού όσο και λόγω της ιδιομορφίας της χώρας (άπειρα λιμανάκια όπου μπορούν να αράξουν τα ψαράδικα).
Αντίστοιχα, δεν υπάρχουν ούτε έλεγχοι σε επίπεδο λιανικής πώλησης.
Οι έλεγχοι που πραγματοποιούν οι αρμόδιες υπηρεσίες των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων αφορούν κυρίως την προέλευση των αλιευμάτων (ελληνικά ή εισαγόμενα) και τον τρόπο συντήρησής τους (φρέσκα ή κατεψυγμένα). Τα κλιμάκια ελέγχου αλιευτικών προϊόντων πού προέβλεπε ο νόμος 2538/1997 μέχρι στιγμής μάλλον υπολειτουργούν. Στους, δε, χώρους εστίασης (εστιατόρια, ψαροταβέρνες, κ.λπ.), ουδέποτε έχει πραγματοποιηθεί έλεγχος για την νομιμότητα του μεγέθους των ψαριών που προσφέρονται.
Δεν είναι, λοιπόν, να απορεί κανείς που τα θαλάσσια ιχθυοαποθέματά μας έχουν φθάσει να θεωρούνται υπεραλιευμένα. Το μεγαλύτερο «πλήγμα» έχουν δεχθεί οι πληθυσμοί της κουτσομούρας, του μπακαλιάρου, της γάμπαρης, του χταποδιού, της γαρίδας και της καραβίδας. Κάποια άλλα, όπως ο γαύρος, συναντάται στις ελληνικές θάλασσες μόνο σε μικρά μεγέθη, αφού δεν προλαβαίνει να μεγαλώσει.
Οπως εξηγεί στο ΟΙΚΟ ο αναπληρωτής καθηγητής του Εργαστηρίου Ιχθυολογίας του ΑΠΘ, κ. Κωνσταντίνος Στεργίου, τα άτομα που έχουν μήκος μικρότερο από το ελάχιστο επιτρεπόμενο θεωρούνται ανώριμα. Αν δηλαδή πιαστούν, αυτό σημαίνει ότι δεν έχουν προλάβει να γεννήσουν ούτε μια φορά. «Αν πιάνονταν μετά ένα ή δύο χρόνια, όχι μόνο θα είχαν την ευκαιρία να γεννήσουν, αλλά θα είχαν και πολύ μεγαλύτερο μήκος και βάρος – έτσι η συνολική αλιευτική παραγωγή θα ήταν μεγαλύτερη». Χαρακτηριστικό είναι ότι ένα κιλό ψιλές κουτσομούρες, αν τις αφήναμε να μεγαλώσουν, σε δύο χρόνια, θα ζύγιζαν 50 κιλά.
Δεν φταίνε μόνο οι αλιείς, αλλά και οι μέθοδοι αλιείας
Σύμφωνα με τον ίδιο, πάντως, δεν ευθύνονται πάντοτε οι ψαράδες για τον κατακλυσμό της αγοράς από γόνο. Σε έρευνα που πραγματοποίησε η Εποπτεία Αλιείας Ζακύνθου και το Τμήμα Βιολογίας του ΑΠΘ για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας του μέτρου που αφορά στο ελάχιστο επιτρεπόμενο εμπορεύσιμο μέγεθος, προέκυψαν άκρως ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Οι ερευνητές κατέγραψαν το μήκος σώματος περισσότερων από 20.000 ψαριών από 11 είδη, τα οποία αλιεύθηκαν με πέντε διαφορετικά αλιευτικά εργαλεία (τράτα βυθού, γρι-γρι, πεζότρατα, μανωμένα δίχτυα και παραγάδια). Προέκυψε το ‘εξής παράδοξο: μολονότι όλα τα αλιευτικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν ήταν νόμιμα, μολονότι χρησιμοποιήθηκαν στις επιτρεπόμενες περιοχές και εποχές και μολονότι οι ψαράδες δεν χρησιμοποίησαν άλλου είδους αθέμιτες μεθόδους αλιείας, ο αριθμός των ατόμων (ψαριών) που πιάστηκαν με μήκος μικρότερο από το ελάχιστο επιτρεπόμενο ήταν εξαιρετικά μεγάλος. Το 99% των σπάρων που έπιασε η πεζότρατα, για παράδειγμα, είχαν μέγεθος μικρότερο από το ελάχιστο επιτρεπόμενο. Το 64% των μπακαλιάρων, το 67% των σαργών, το 60% της κουτσομούρας, επίσης. Συνολικά, το 40% των ψαριών που αλιεύθηκαν με πεζότρατα ήταν «παράνομα», το 24% αυτών που αλιεύθηκαν με μηχανότρατα, επίσης, όπως και το 20% αυτών που πιάστηκαν με γρι-γρι και το 17% αυτών που πιάστηκαν με δίχτυα. Τα λιγότερα «παράνομα» ψάρια (3%) πιάστηκαν με τα παραγάδια.
«Είναι σαφές, λοιπόν, ότι το μέτρο του ελάχιστου επιτρεπόμενου μεγέθους δεν είναι αποδοτικό και γι’ αυτό ευθύνονται τα αλιευτικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται», σημειώνει ο κ. Στεργίου. «Εάν πραγματικά επιθυμούσαμε ως χώρα να αλιεύουμε τα σωστά μεγέθη ψαριών, θα έπρεπε να συνοδεύσουμε το μέτρο αυτό και με άλλα μέτρα, όπως την αναπροσαρμογή των μεθόδων αλιείας. Τα «μάτια» στα δίχτυα για παράδειγμα να ήταν μικρότερα». Ετσι, σήμερα, οι ψαράδες που αλιεύουν μικρότερα ψάρια, είτε τα πετούν στη θάλασσα (νεκρά τις περισσότερες φορές, άρα και πάλι δεν «σώζεται» η κατάσταση) είτε τα προωθούν στην αγορά. Οι περισσότεροι αλιείς κάνουν έναν συνδυασμό των δύο.
Τα ελάχιστα επιτρεπόμενα μεγέθη είναι… ελάχιστα!
«Τα όρια που έχουν θεσπιστεί δεν στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα. Για τη συντριπτική πλειονότητα των ειδών, τα όρια που έχουν θεσπιστεί είναι χαμηλότερα από αυτά της πρώτης γεννητικής ωριμότητάς τους, η οποία ορίζεται βάσει του μήκους που το 50% του πληθυσμού κάθε είδους αναπαράγεται για πρώτη φορά.
Για να είναι αποδοτικό το μέτρο, δηλαδή, τα επιτρεπόμενα μήκη θα έπρεπε να ήταν είτε ίσα ή λίγο μεγαλύτερα από το μήκος της πρώτης γεννητικής ωριμότητας». Αυτό σημαίνει ότι ένα μεγάλο ποσοστό των ψαριών, ακόμη κι αν πιάνονται νόμιμα βάσει των ορίων της Ε.Ε., πιάνονται πριν προλάβουν να αναπαραχθούν.
«Το θέμα είναι ότι δεν υπάρχει συνολική αντιμετώπιση του προβλήματος. Και σίγουρα δεν μπορείς να κάνεις συνολική αντιμετώπιση του προβλήματος μόνο με τέτοιου είδους, τεχνικά μέτρα. Ακόμα και εάν τα όρια αυξάνονταν, η υπεραλίευση θα συνέχιζε να απειλεί τις θάλασσες μας», συνεχίζει ο κ. Στεργίου.
Μόνη λύση τα θαλάσσια καταφύγια
Ο ίδιος στηρίζει την πρωτοβουλία της περιβαλλοντικής οργάνωσης Greenpeace για δημιουργία προστατευόμενων θαλάσσιων καταφυγίων, όπου θα απαγορεύεται η αλιεία. «Η λύση είναι η διαχείριση σε επίπεδο οικοσυστήματος. ‘
Η δημιουργία περιοχών κλειστών στην αλιεία, η οποία θα εξασφάλιζε την ανεμπόδιστη αναπαραγωγή των ψαριών. Να κλείσει το 20% του Σαρωνικού, για παράδειγμα. Και βέβαια, να υπάρξει παράλληλα μείωση της αλιευτικής προσπάθειας. Δεν αντέχουν οι θάλασσες τόση εκμετάλλευση», καταλήγει ο κ. Στεργίου.
Οπως επισημαίνει στο ΟΙΚΟ η υπεύθυνη της εκστρατείας της Greenpeace για το θαλάσσιο περιβάλλον κ. Σοφία Τσενικλή, σήμερα, οι πλήρως προστατευόμενες περιοχές της Μεσογείου αντιστοιχούν σε λιγότερο από το 1% της θάλασσας, πολύ λιγότερο από το 20% – 50% που συνιστούν οι επιστήμονες. «Θα πρέπει να αλλάξει η όλη αντιμετώπιση της χρήσης των θαλάσσιων πόρων. Να περάσουμε, δηλαδή, από την ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση, σε μία ορθολογική και βιώσιμη διαχείρισή τους, έτσι ώστε, να μπορούν και οι επόμενες γενιές να απολαύσουν τα αγαθά της θάλασσας.
Αυτό μπορεί να επιτευχθεί, μέσω της δημιουργίας ενός δικτύου θαλάσσιων καταφυγίων στις ελληνικές θάλασσες. Μια τέτοια κίνηση θα ωφελήσει και την αλιεία, μέσω της αύξησης της ποικιλίας και της ποσότητας των ψαριών μέσα και έξω από τα καταφύγια, τις τοπικές κοινωνίες, προσφέροντας εναλλακτικές πηγές εσόδων από τουριστικές δραστηριότητες που δεν επιβαρύνουν το περιβάλλον, όπως οι καταδύσεις, η υποθαλάσσια φωτογράφιση, κ.λπ., την εκπαίδευση, από σχολεία, πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα, μιας και τα θαλάσσια καταφύγια αποτελούν τόπο έρευνας και ανακαλύψεων, αλλά και όλους εμάς, αφού και η θάλασσα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη χώρα μας και αποτελεί κομμάτι της ζωής μας και του πολιτισμού μας».
Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, πως έως τότε, οι αρμόδιοι φορείς και κυρίως το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων θα πρέπει να ανέχονται την ασυδοσία όσον αφορά στη διάθεση γόνου στην αγορά. Το «να προσέχουμε για να έχουμε» ταιριάζει γάντι και στην περίπτωση της προστασίας των ιχθυοαποθεμάτων.
Μην αγοράζετε ψάρια μικρότερα από αυτό το μέγεθος
ΚΟΙΝΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ- ΜΕΓΕΘΟΣ (cm)
Γαύρος- 9
Γλώσσα- 20
Γόπα- 10
Καραγκιόζης- 18
Κέφαλος- 16
Κολιός- 18
Κουτσομούρα- 11
Λαβράκι- 25
Λίτσα- 14
Λυθρίνι- 15
Μουρμούρα- 20
Μουσμούλι- 17
Μπακαλιάρος- 20
Μπαρμπούνι- 11
Ξιφίας- 120 (χωρίς το ρύγχος)
Ούγγαινα- 18
Πεσκανδρίτσα -30
Ροφός- 45
Σαρδέλα- 11
Σαργός- 23
Σαργός κοινός- 15
Σαφρίδι- 15
Σκουμπρί- 18
Σπάρος- 12
Στήρα- 45
Σφυρίδα Aσπροκηλίδωτη- 45
Σφυρίδα γκρίζα- 45
Τόνος ερυθρός- 80 (ή 10 κιλά)
Τόνος κιτρινόπτερος- 3,2 κιλά
Τσιπούρα- 20
Φαγκρί κοινό- 18
Φρίσσα- 10
Ακιπήσιοι- 120
Μουρούνες- 120
Οξύρρυγχοι- 120
Αστακός (μήκος κεφαλοθώρακα)- 9
Αστακογαρίδα- 30 (ολικό μήκος) ή 10,5 (μήκος κεφαλο-θώρακα)
Καραβίδα- 7 (ολικό μήκος) ή 2 (μήκος κεφαλο- θώρακα)
Κόκκινη γαρίδα- 2 (μήκος κεφαλο- θώρακα)
Μεγάλο χτένι- 10
Κοχύλια- 2.,5
Αχιβάδες- 2,5
Χταπόδι- 500 gr
Λοιπά είδη- 8
Η ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ ΚΟΣΤΙΖΕΙ…
Η αδυναμία προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των ιχθυοαποθεμάτων κοστίζει: Στις 12 Ιουλίου του 2005 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο επέβαλε για πρώτη φορά στη Γαλλία «διπλό» πρόστιμο σε μορφή εφάπαξ ύψους 20 εκατομμυρίων ευρώ και σε μορφή περιοδικής πληρωμής ύψους 57.761.250 ευρώ κάθε έξι μήνες που η χώρα δεν θα συμμορφώνεται με τις προηγούμενες εις βάρος της καταδικαστικές αποφάσεις σχετικά με την προστασία των ιχθυοαποθεμάτων.
Η προστασία του γόνου είναι στο χέρι μας!
Η απουσία ελέγχων σε κάθε στάδιο της αλιευτικής παραγωγής (αλιείς, ιχθυόσκαλες, ιχθυοπωλεία, εστιατόρια) έχει μετατρέψει εν πολλοίς τον καταναλωτή, όλους εμάς, σε ρυθμιστές της κατάστασης. Εάν εμείς γνωρίζουμε πότε ένα ψάρι είναι μικρό για κατανάλωση και αντί για το… πιάτο μας θα έπρεπε να βρίσκεται στο νερό, τότε μπορούμε να βοηθήσουμε ώστε η «γονοκτονία» επιτέλους να σταματήσει. Εκτός από τον πίνακα με τα επιτρεπόμενα εμπορεύσιμα μεγέθη ψαριών που παρουσιάζει σήμερα το ΟΙΚΟ, ο καταναλωτής έχει στη διάθεσή του και ένα άλλο εργαλείο ενημέρωσης για τα ψάρια που δεν περιορίζεται σε… συνταγές μαγειρικής. Πρόκειται για την FishBase, την ηλεκτρονική επιστημονική εγκυκλοπαίδεια που αναπτύχθηκε από τον κορυφαίο αλιευτικό βιολόγο Daniel Pauly στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και σήμερα «τροφοδοτείται» από 8 επιστημονικούς φορείς απ’ όλο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων και το Εργαστήριο Ιχθυολογίας του Τμήματος Βιολογίας του ΑΠΘ.
Η FishBase (θα την βρείτε στην ιστοσελίδα www.fishbase.gr) περιέχει πληροφορίες για περίπου 30.000 είδη ψαριών (τα βασικά της πεδία είναι μεταφρασμένα στα Ελληνικά). Στις ηλεκτρονικές σελίδες της μπορεί κανείς να βρει επιστημονικό υλικό για την εξάπλωση, τη βιολογία, την οικολογία και την εμπορική σημασία των ψαριών, χάρτες εξάπλωσης ειδών, χάρτες και στατιστικές βιοποικιλότητας ανά οικοσύστημα και πολλά άλλα.
Και οι ψαράδες θέλουν πια προστατευόμενες περιοχές!
Οι πρώτοι που αντιλαμβάνονται το κόστος της υπεραλίευσης των ελληνικών θαλασσών είναι βέβαια οι ίδιοι οι αλιείς. Δεν έχουν όμως όλοι το ίδιο μερίδιο ευθύνης. Σύμφωνα με τον πρόεδρο της Oμοσπονδίας Συλλόγων Eπαγγελματικής Aλιείας Περιφέρειας N. Aιγαίου, κ. Δημήτρη Ζάννε, στην παράκτια αλιεία που αντιπροσωπεύει και το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων ψαράδων (19.000 σκάφη), τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται, δηλαδή παραγάδια και δίχτυα, μπορούν να λειτουργούν επιλεκτικά. «Δεν ψαρεύουν τον γόνο ούτε καταστρέφουν το θαλάσσιο περιβάλλον. Αντίθετα, τα 700 περίπου σκάφη (ανεμότρατες και γρι-γρι) της μέσης αλιείας, έχουν κάνει και συνεχίζουν να κάνουν απίστευτη ζημιά στο θαλάσσιο περιβάλλον. Με τα μέσα που χρησιμοποιούν δεν μπορεί να γίνει διαλογή ειδών αλλά και μεγέθους ψαριών. Ετσι, για κάθε κιλό «εμπορεύσιμο» ψάρι που φθάνει στο τραπέζι μας, πετιούνται στην θάλασσα δεκάδες κιλά «άχρηστων» νεκρών μικρών ψαριών. Το αποτέλεσμα είναι η συνεχής μείωση του πληθυσμού των ψαριών. Εμείς, οι παράκτιοι αλιείες, παρ’ ότι ευθυνόμαστε ελάχιστα για την καταστροφή του θαλάσσιου περιβάλλοντος, είμαστε δυστυχώς και οι τελικοί αποδέκτες του όλου προβλήματος».
Γι’ αυτό, οι παράκτιοι αλιείς συντάσσονται με τις οργανώσεις και τους επιστήμονες που καλούν την Πολιτεία να ορίσει προστατευόμενες ζώνες στις ελληνικές θάλασσες. «Ως παράκτιοι αλιείς προτείνουμε, έστω και πειραματικά, να δημιουργηθούν ζώνες όπου δεν θα μπορούν να έχουν πρόσβαση οι ανεμότρατες και τα γρι-γρι. Πιστεύω, ότι σε διάστημα 2 – 3 ετών, θα φανούν τα αποτελέσματα. Επίσης, θα πρέπει να οριοθετηθούν, σε συνεργασία και με τους αλιείς, ζώνες στις οποίες να υπάρχει πλήρης απαγόρευση της αλιείας, ώστε να δημιουργηθούν «φυσικά» καταφύγια που θα εφοδιάζουν τις θάλασσές μας με ψάρια».
Χαρακτηριστικό είναι η περίπτωση της Ζακύνθου. Η απαγόρευση της αλιείας στα όρια του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου ξεσήκωσε στην αρχή θύελλα αντιδράσεων από τους παράκτιους αλιείς του νησιού. Σήμερα, που τα παράκτια αλλά και τα βενθοπελαγικά ιχθυοαποθέματα της Ζακύνθου φαίνεται ότι σιγά σιγά «ανακάμπτουν», οι ψαράδες είναι οι πρώτοι που στηρίζουν την επέκταση της ζώνης απαγόρευσης στο 20% – 30% της έκτασης που αλιεύεται στην περιοχή.
ΟΙΚΟ της Καθημερινής, 10/5/2007
