Π. Κ. Ιωακειμίδης: Χάνεται ιστορική ευκαιρία για τα Ελληνοτουρκικά

Μετά τη δημοσίευση της έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία και τις θετικές προοπτικές που διαγράφονται για τον καθορισμό ημερομηνίας έναρξης διαπραγματεύσεων για την ένταξη (η απόφαση θα ληφθεί στις 17 Δεκεμβρίου), το ερώτημα που αυτομάτως ανακύπτει είναι εάν η Ελλάδα θα εμμείνει στην υλοποίηση του «κεκτημένου/ρυθμίσεων» του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ελσίνκι (Δεκέμβριος 1999), που αποτέλεσε το μείζον επίτευγμα της εξωτερικής πολιτικής τα τελευταία χρόνια. Επισημαίνεται ότι τα «συμπεράσματα-κεκτημένο» του Ελσίνκι περιέχουν τρία κεντρικά στοιχεία υψηλού ελληνικού ενδιαφέροντος:

1. τη δυνατότητα ένταξης της Κύπρου στην Ε.Ε. χωρίς την προηγούμενη επίλυση του πολιτικού προβλήματος,
2. την ανακήρυξη της Τουρκίας ως «υποψήφιας χώρας» (candidate country) για ένταξη στην ΕΕ,
3. την επίλυση των «εκκρεμουσών διασυνοριακών διαφορών και άλλων συναφών θεμάτων» (Ελληνοτουρκικά) ή την παραπομπή τους στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για τη νομική διευθέτησή τους.

Τα παραπάνω στοιχεία συγκροτούν «Ευρωπαϊκό/ενωσιακό κεκτημένο» και όχι απλώς και μόνο δεσμεύσεις δύο χωρών (Ελλάδα-Τουρκία). Τα «Συμπεράσματα Ελσίνκι» προβλέπουν ρητά: «…Το αργότερο στα τέλη του 2004, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα επανεξετάσει την κατάσταση ως προς κάθε εκκρεμή διαφορά ιδίως όσον αφορά τις επιπτώσεις στη διαδικασία για την ένταξη προκειμένου να προαγάγει την επίλυσή τους μέσω του Διεθνούς Δικαστηρίου». Επομένως, η υλοποίηση, το αργότερο μέχρι το Δεκέμβριο, του «κεκτημένου» είναι θέμα ευθύνης τόσο των χωρών-μελών και υποψήφιων χωρών όσο και της ΕΕ.

Από τα παραπάνω τρία στοιχεία, τα δύο έχουν βεβαίως υλοποιηθεί. Το τρίτο στοιχείο («διασυνοριακές διαφορές», κ.λπ.) δεν έχει υλοποιηθεί και προφανώς εγκαταλείπεται. Αυτό σημαίνει ότι μια ιστορική ευκαιρία για την επίλυση των οποιωνδήποτε ελληνοτουρκικών διαφορών χάνεται. Χάνεται μια υποχρέωση/δέσμευση που έχει επιβληθεί και αναλάβει η Τουρκία για την επίλυση των προβλημάτων μέσα σε συγκεκριμένη ημερομηνία (2004). Η Τουρκία απαλλάσσεται έτσι από τη μόνη εξωτερική ευθύνη/δέσμευση που είχε αναλάβει στη διαδικασία προσαρμογής στο πλαίσιο της διαδικασίας για την ένταξη. Απαλλάσσεται, όμως, και η ΕΕ από την ευθύνη να «επανεξετάσει» την κατάσταση και «να προαγάγει την επίλυση» των θεμάτων μέσω του Διεθνούς Δικαστηρίου. Με τον τρόπο αυτό ο «εξευρωπαϊσμός των ελληνοτουρκικών σχέσεων/θεμάτων/προβλημάτων» που είχε επιτευχθεί, εγκαταλείπεται. Τα θέματα επιστρέφουν σε «διμερή επανεθνικοποίηση» με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Η εναλλακτική θέση ότι η περίοδος διεξαγωγής των διαπραγματεύσεων ένταξης με την Τουρκία θα προσφέρει καλύτερες ευκαιρίες για την επίλυση των ελληνοτουρκικών θεμάτων δε φαίνεται ρεαλιστική για πολλούς λόγους. Πρώτα απ’ όλα, γιατί δε θα υπάρχει καμία θεσμική/νομική ευθύνη στο ενωσιακό πλαίσιο για κάτι τέτοιο. Δεύτερον, γιατί η διαπραγμάτευση για την ένταξη θα είναι πιθανότατα μια ατέρμονη διαδικασία ετών που δε θα προσφέρει τις θεσμικές συνθήκες (πιέσεις, κ.λπ.) για την επίλυση των προβλημάτων. Υπάρχει ο κίνδυνος οι διαπραγματεύσεις αυτές να καταρρεύσουν με εντελώς απρόβλεπτες τουρκικές αντιδράσεις.

Η εγκατάλειψη του «κεκτημένου του Ελσίνκι» δεν εξυπηρετεί τα ελληνικά συμφέροντα. Χάνεται μια μοναδική ιστορική ευκαιρία για την επίλυση προβλημάτων που ίσως να μην υπάρξει ξανά, σύντομα τουλάχιστον. Για να αποφευχθεί αυτό και καθώς τώρα είναι μάλλον αργά για να προχωρήσουμε σε πρωτοβουλίες υλοποίησης του «Ελσίνκι», η Ελλάδα θα πρέπει να εμμείνει, το Δεκέμβριο, ταυτόχρονα με τη χορήγηση ημερομηνίας για την έναρξη διαπραγματεύσεων, να επαναδιατυπωθεί το κεκτημένο και οι δεσμεύσεις ώστε να δημιουργηθεί κάποιο ευρωπαϊκό πλαίσιο αντιμετώπισης των Ελληνοτουρκικών, λαμβάνοντας υπόψη βεβαίως το ενταξιακό διαπραγματευτικό σχήμα για την Τουρκία που θα ακολουθήσει. 

Ο κύριος Παναγιώτης Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκών Θεσμών του Πανεπιστημίου Αθηνών, το παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα ΗΜΕΡΗΣΙΑ, στις 17/10/2004