Τα όρια στη σύγχρονη οικογένεια
Με αφορμή την Παγκόσμια ημέρα της οικογένειας (15 Μαΐου), δίνεται η ευκαιρία να ρίξουμε μια σύντομη ματιά σε θέματα που σχετίζονται με τη λειτουργία της στη σημερινή εποχή.
Η οικογένεια αποτελεί ένα σύστημα. Μέσα σ’ αυτό, η συμπεριφορά των μελών διαμορφώνεται μέσα απ’ τις διαπροσωπικές συναλλαγές που συμβαίνουν.
Η διερεύνηση κάποιων χαρακτηριστικών της οικογενειακής δομής, θα βοηθήσει να κατανοήσουμε τη λειτουργία της και κατ’ επέκταση, την επίδραση που μπορεί να έχει στην προσωπικότητα του ατόμου.
Οι λειτουργίες της οικογένειας επιτελούνται μέσα από επιμέρους υποσυστήματα, όπως για παράδειγμα το υποσύστημα των συζύγων, το γονεϊκό υποσύστημα ή το υποσύστημα των αδελφών. Τα όρια ανάμεσα στα υποσυστήματα της οικογένειας είναι καθοριστικά για τη λειτουργία της. Τι είναι όμως τα όρια;
Τα όρια προσδιορίζουν τα άτομα και τα υποσυστήματα και καθορίζουν το είδος και την ποσότητα της επικοινωνίας που επιτρέπεται ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας. Για παράδειγμα, τα όρια γύρω απ’ τους γονείς, αφορούν στην ικανότητα διατήρησης της ιδιωτικής τους ζωής ως ζευγάρι, μακριά απ’ τα παιδιά τους. Έτσι, υπάρχουν πληροφορίες που οι σύζυγοι μοιράζονται μόνο μεταξύ τους, και αντίστοιχα πληροφορίες που επιτρέπεται στους γονείς να μεταφέρουν στα παιδιά, όπως το νοιάξιμο και την καθοδήγησή τους. Τα όρια μπορεί να μην είναι σαφή, αν οι γονείς πάντα μεσολαβούν και κατευθύνουν τα αδέλφια στις μεταξύ τους διαπραγματεύσεις. Αυτό πιθανότατα να τους στερήσει τη δεξιότητα του χειρισμού διαφωνιών και συγκρούσεων με τους συνομηλίκους.
Κάθε οικογένεια βρίσκεται σ’ ένα συνεχές, ως προς τον καθορισμό των ορίων. Στο ένα άκρο τα όρια είναι πολύ συγκεχυμένα, που σημαίνει ότι δεν πετυχαίνουν να διαχωρίσουν κατάλληλα τους ανθρώπους και τους ρόλους που έχουν μέσα στην οικογένεια. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, το ενδιαφέρον και η εμπλοκή του ενός για τον άλλο είναι τόσο έντονα, που αυξάνουν το άγχος του ατόμου ή βάζουν σε κίνδυνο την αυτονομία του. Για παράδειγμα, δύο σύζυγοι μπορεί να είναι απόλυτα προσηλωμένοι στα παιδιά τους, ώστε να καταργείται η μεταξύ τους σχέση σαν ζευγάρι. Αντίστοιχα, τα παιδιά που έχουν εξ’ ολοκλήρου ανάγκη τους γονείς, δεν μαθαίνουν να χρησιμοποιούν τις δικές τους δυνάμεις. Άλλο ένα παράδειγμα είναι η ανάθεση στα παιδιά ρόλων ενήλικα.
Στο άλλο άκρο, παρατηρούμε οικογένειες στις οποίες τα όρια είναι τόσο αυστηρά καθορισμένα και άκαμπτα, που δεν επιτρέπουν στους ανθρώπους να σχετίζονται. Εδώ υπάρχει αποσύνδεση ανάμεσα στα μέλη και τα υποσυστήματα της οικογένειας. Ο καθένας είναι απομονωμένος στο ρόλο του, χωρίς να υποστηρίζει τον άλλον. Θα μπορούσαμε να αναφερθούμε σε συζύγους, γονείς ή παιδιά, τόσο απορροφημένους στα δικά τους θέματα, που δεν αντιλαμβάνονται το άγχος, την αγωνία του άλλου και καθυστερούν πολύ ν’ ανταποκριθούν στην ανάγκη του για υποστήριξη. Για παράδειγμα, σε μια αποσυνδεδεμένη οικογένεια, οι γονείς μπορεί να μην ανταποκριθούν έγκαιρα στην αποκλίνουσα συμπεριφορά του παιδιού τους.
Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι τα όρια λειτουργούν σαν ένα φίλτρο στην επικοινωνία μέσα στην οικογένεια, καθώς συγκρατούν τα μηνύματα και τις πληροφορίες που δεν πρέπει να βγουν από ένα σύστημα προστατεύοντας την αυτονομία του, ενώ επιτρέπει σε άλλα μηνύματα και πληροφορίες να μεταφερθούν ελεύθερα, διευκολύνοντας τη σχέση μας με τους άλλους.
Λαδάκη Μαρία
Ψυχολόγος – Συνεργάτης Κ.Π.Ε.
