Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ
Ήταν ο τίτλος που πρότεινα όταν μου ζητήθηκε να συμμετέχω στο πάνελ για την παρουσίαση του βιβλίου του Νίκου Λατουσάκη τα Δρίματα.
Αν ψάξει λίγο κανείς στο δια-δίκτυο θα βρει πλήθος άρθρων που αναφέρονται στη σχέση ΓΛΩΣΣΑ και ΕΘΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ, που σημαίνει κατά τη γνώμη μου πως είναι ένα θέμα που απασχολεί.
Σήμερα όλοι μιλούν για την κοινωνία της πληροφορίας. την παγκοσμιοποιημένη επικοινωνία που μας προσφέρει η ηλεκτρονική τεχνολογία, η οποία με τη γοητεία και τη μαγική της δύναμη έχει εισχωρήσει ως εργαλείο έκφρασης, πλέον της επιστήμης και στο χώρο των τεχνών και των γραμμάτων. Η υπερπαραγωγή και υπέρ-προσφορά τεχνολογικών προϊόντων διαφοροποιεί καταλυτικά το ρόλο του ανθρώπου από κατασκευαστή – δημιουργού σε χειριστή και τελικά χρήστη ηλεκτρονικών μηχανών. Και ως χρήστης, για ποικίλους λόγους λειτουργεί διαβρωτικά στον βασικό επικοινωνιακό κώδικα, στο επίσης τεχνολογικό επίτευγμα του ανθρώπου, τη γλώσσα, που είναι φανερό ότι στις μέρες μας πλήττεται βάναυσα. Τα greeklish που είναι γλωσσική διάβρωση, είναι αλφαβητικές στρεβλώσεις που προκύπτουν ως αποτέλεσμα της υπέρ-χρήσης ή άλλως της κακής χρήσης των τεχνολογικών προϊόντων, όπως κινητή τηλεφωνία και ηλεκτρονικοί υπολογιστές, αλλά και των πολύ-πολιτισμικών παγκοσμιοποιημένων κοινωνιών στις οποίες ζούμε.
Μετρήσεις έχουν καταγράψει ότι αυτά δεν περιορίζονται μόνο στο γραπτό λόγο των τεχνολογικών εργαλείων, αλλά μεταφέρονται και στο χαρτί, πράγμα που μπορεί να λεχθεί πως εντάσσονται στην κατηγορία του λειτουργικού αναλφαβητισμού. Σύμφωνα με δηλώσεις φιλολόγων, λέξεις γραμμένες σε greeklish σε σχολικά γραπτά ανέρχονται σε ποσοστό 64,3% .
Αυτό που διαφοροποιεί το θεατρικό αυτό από τα άλλα του είδους είναι το γλωσσικό του ιδίωμα. Η γλώσσα στην οποία είναι γραμμένο.
Η γλώσσα συχνά θεωρείται πως είναι το πλέον ξεκάθαρο σύμβολο εθνικής ταυτότητας. Μια γλώσσα ενσωματώνει ξεχωριστές στάσεις, αξίες και τρόπους έκφρασης, που δημιουργούν μια αίσθηση οικειότητας και το αίσθημα «του ανήκειν». Τα έθνη είναι πολύ ευαίσθητα σε οποιαδήποτε προσπάθεια διάλυσης ή απειλής της γλώσσα τους, ενώ βέβαια και ο εθνικισμός σε πολλές περιπτώσεις εκτρέφεται μέσα από την προσπάθεια διατήρησης ή αναβίωσης της γλώσσας. (Andrew Heywood, Πολιτικές Ιδεολογίες, Θεσσαλονίκη 2007, επίκεντρο, σελ. 293-294)
Σύμφωνα με τον επιθεωρητή μέσης εκπαίδευσης Ι. Α. Νικολαϊδης η γλώσσα είναι από τα κύρια χαρακτηριστικά «γονίδια» -τα στοιχεία- της εθνικής ταυτότητας των Ελλήνων, που εγγυώνται σταθερή την ύπαρξη τους μέσα στο μεταβαλλόμενο ιστορικό γίγνεσθαι. Αλλά και μεγάλοι μας ποιητές όπως ο Διονύσιος Σολωμός και ο Οδυσσέας Ελύτης, σε γραπτά τους επισημαίνουν τη σημασία της γλώσσας στην εθνική συνείδηση: «Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;» αναφέρει ο Σολωμός θέλοντας να πει ότι η εθνική ελευθερία συνάπτεται με την ελληνική γλώσσα και, «Μονάχη έγνοια η γλώσσα του στις αμμουδιές του Ομήρου», γράφει ο Ελύτης, υπογραμμίζοντας την ίδια θέση ότι η ιστορική συνέχεια του Έθνους και η γλώσσα του συμπορεύονται.
Η τοπολαλία ή ντοπιολαλιά είναι ο προφορικός κυρίως λόγος των ανθρώπων μιας περιοχής. Είναι το σύνολο των λέξεων και εκφράσεων που όλες μαζί δημιουργούν τη γλωσσική ταυτότητα, το γλωσσικό ιδίωμα, την τοπική γλωσσική ιδιομορφία κάθε περιοχής μιας χώρας. Δεν είναι ένα απλό επικοινωνιακό εργαλείο. Είναι η γλώσσα ως εμπειρία. Είναι βίωμα. Περιέχει πολιτισμικά στοιχεία, πολύτιμες ψηφίδες πλούτου που προσφέρουν ένα θησαύρισμα γνώσης, μια διεύρυνση ψυχικών συνάψεων. Αυτό το γλωσσικό ιδίωμα συναντάμε στα Δρίματα του Νίκου Λατουσάκη, όπου αναβιώνει η παράδοση σε ένα δρώμενο, μια ηθογραφία που ξυπνά τις αναμνήσεις των παλαιότερων και τείνει χείρα γνωριμίας στους νεώτερους.
Ένα χαρακτηριστικό σημείο της αφήγησης είναι η γλωσσική Βαβέλ που προκύπτει με τη φιγούρα του Αμερικάνου. τυπικό δείγμα του «μοντέρνου» πνεύματος και των greeklish που κομίζει από τους υπέρ-ατλάντιους τόπους που ζει.
Στη σ. 56 ο αμερικανός σχολιάζει
ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ: Που λέτε, εδώ στο χωριό όμως ζούμε πολύ πίσω ακόμα… Τόση
φασαρία για έναν γάμο…Εμείς εκεί στην Αμερική όταν θέλουμε να
παντρευτούμε γίνεται βέρυ ήζυ… Βλέπεις στο δρόμο ένα γκερλ που
αρέσεις και το σταματάς…
Θες νταρλινγκ να σε κάνω Μέρυ
Γες σου λέει και πάτε στο Μεϋορ Μπιλντινγκ…
1ος ΔΙΣΚΑΡΗΣ Ποιο εν αυτό;
ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ. Δήμαρχος ο Πρόεδρος που λέμε εδώ.
2ος Δισκάρης : Τσαι γιάντα θα της αλλάξεις το’ όνομα;
-ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ: Ποιος είπε όνομα;
-2ος ΔΙΣΚΑΡΗΣ: Εν είπες πως θα την κάμεις Μαίρη…
-ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ: Ω! νόου αγράμματε, θα την κάνω Μέρυ, θα πει να την
παντρευτώ…
-1ος ΔΙΣΚΑΡΗΣ: Φέξε μου τσαι γλύτρισα.
Στο θέμα της γλώσσας και της ταυτότητας που προαναφέρθηκε, θα καταθέσω μια προσωπική εμπειρία που μου ήρθε στο νου όταν διάβαζα το κείμενο. Στη σελ. 57 ένα από τα πρόσωπα του έργου, ο Βαγγέλης λέει:
-ΒΑΓΓΕΛΗΣ: Έλα Παναγιά μου ερηκανή, φώτιτζέ μας…Εδώ ο
δάσκαλος μούκαμνεν το «Ο» σαν γαμοκόλλικο[1] τσαι πάλι εν τω
γνώριτζα, …..
Η λέξη κολλίκι ήταν από τις πρώτες μου γλωσσικές εμπειρίες το καλοκαίρι της πρώτο-εγκατάστασης μου στο σπίτι στο χωριό. την ανέφερε η γειτόνισσα μου, η αείμνηστη Ευγενία Σαϊντάνη όταν με φιλοδώρησε με ένα ψωμί που είχε φτιάξει, λέγοντάς μου. «Κόρη μου έφτιαξα και σούφερα ένα κολλίκι» Στο άκουσμα της λέξης κολλίκι έμεινα άφωνη. τη χρήση της την είχα συναντήσει σε μια προσωπική μου μελέτη για τον τζίτζικα, σε ένα τετράστιχο καλωσορίσματος του από παιδιά στην αρχή του καλοκαιριού με τα πρώτα τερετίσματα του.
Αυτό το τετράστιχο τραγουδιέται στη Μακεδονία κατά τον Ιούλιο όταν με το νέο χοντραλεσμένο σιτάρι ζυμώνουν ψωμί μεγάλο και λεπτό το λεγόμενο κολλίκι όπως κατά την αρχαιότητα οι Αθηναίοι τον άρτο των Θαργηλίων. Το ψωμί αυτό αφού το έβρεχαν με νερό το μοίραζαν στους περαστικούς.
Ο Θαργηλίων (περίπου Μάιος-Ιούνιος) ήταν μήνας Αττικός κατά τον οποίο ετελείτο η γενέθλια εορτή του Απόλλωνα και της Άρτεμης. Την 6η και 7η του μήνα γινόταν καθαρμός της πόλης, εξορκισμός από το λοιμό και την πείνα και έτρωγαν ψωμί από σιτάρι της πρώτης συγκομιδής.
Γίνεται φανερό εδώ το στοιχείο της ταυτότητας μέσα από τη γλωσσική συνέχεια, που διατρέχει χρονικά και χωρικά την ελληνική επικράτεια.
Όπως ανέφερα ήδη, η ντοπιολαλιά στην οποία είναι γραμμένο το κείμενο τούτο, «τα Δρίματα», όσο και ένα δεύτερο, «το Γουρμάιν», που δεν είχε την τύχη ακόμη να δει το φως της δημοσίευσης, έχουν τα ιδιαίτερα γλωσσικά χαρακτηριστικά που μπορούν να γίνουν αντικείμενο γλωσσολογικής μελέτης στη διερεύνηση της ρίζας, αλλά και των λοιπών στοιχείων που αφομοιώνονται μέσα στον προφορικό και γραπτό λόγο, το θεμέλιο λίθο του πολιτισμού μας.
