Στη δημόσια συζήτηση για τα ναυάγια και τις επιχειρήσεις αποτροπής ακούγεται συχνά ο ισχυρισμός ότι «μέσα στις βάρκες ταξιδεύουν διακινητές». Ο ισχυρισμός αυτός δεν είναι εντελώς ψευδής, αλλά είναι ελλιπής και παραπλανητικός όταν χρησιμοποιείται χωρίς εξηγήσεις.
Στην πραγματικότητα, τα μεγάλα κυκλώματα διακίνησης σπάνια εμπλέκουν άμεσα τα οργανωτικά τους στελέχη. Πρόκειται για εγκληματικά δίκτυα που πλουτίζουν από τον ανθρώπινο πόνο, εκμεταλλευόμενα την απόγνωση ανθρώπων που φεύγουν από πόλεμο, διώξεις ή ακραία φτώχεια.
Οι εγκέφαλοι αυτών των κυκλωμάτων παραμένουν συνήθως μακριά από τον κίνδυνο και τη σύλληψη.
Αντίθετα, χρησιμοποιούνται εκτελεστικά όργανα ως οδηγοί ή συνοδοί του σκάφους.
Πολύ συχνά πρόκειται για πρόσφυγες ή μετανάστες, που πληρώνουν το ταξίδι τους με «εργασία», που έχουν εξαναγκαστεί λόγω χρέους ή απειλών ή που βρίσκονται σε απόλυτη εξάρτηση από το κύκλωμα. Αυτοί αποτελούν τον τελευταίο και πιο αναλώσιμο κρίκο της αλυσίδας και όχι τους οργανωτές ή τους πραγματικά ωφελημένους της διακίνησης.
Όταν, μετά από ένα ναυάγιο, η συζήτηση επικεντρώνεται αποκλειστικά στο αν υπήρχε διακινητής μέσα στη βάρκα, η ευθύνη μετατοπίζεται από τις πρακτικές και τις πολιτικές που εφαρμόζονται στη θάλασσα στον πιο αδύναμο παράγοντα της υπόθεσης.
Έτσι θολώνει η διάκριση ανάμεσα στον εγκέφαλο ενός εγκληματικού κυκλώματος και στους ανθρώπους που βρίσκονται μέσα στο σκάφος — γυναίκες, παιδιά, τραυματισμένους — οι οποίοι σε κάθε περίπτωση παραμένουν άνθρωποι σε κίνδυνο.
Παράλληλα, έχει καταγγελθεί επανειλημμένα από νομικούς και οργανώσεις δικαιωμάτων ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι φερόμενοι ως διακινητές που συλλαμβάνονται -συνήθως οι χαμηλόβαθμοι οδηγοί των σκαφών- οδηγούνται σε ταχείες διαδικασίες με διορισμένους συνηγόρους, με περιορισμένη δυνατότητα προετοιμασίας και με ελάχιστα αποδεικτικά μέσα στη διάθεσή τους.
Το αποτέλεσμα είναι βαριές καταδίκες που επιβάλλονται σε εξαιρετικά σύντομες ακροαματικές διαδικασίες, γεγονός που εγείρει σοβαρά ερωτήματα ως προς την ουσιαστική πρόσβαση σε δίκαιη δίκη και αποτελεσματική υπεράσπιση.
Σε κάθε περίπτωση, η παρουσία ενός χαμηλόβαθμου διακινητή δεν αναιρεί ούτε μειώνει την υποχρέωση διάσωσης ανθρώπινων ζωών.
Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας είναι σαφές: όταν υπάρχει κίνδυνος, προτεραιότητα έχει η προστασία της ζωής, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς ή τις κατηγορίες που μπορεί να αποδοθούν εκ των υστέρων. Η ασφάλεια των συνόρων δεν μπορεί να τίθεται πάνω από την ανθρώπινη ζωή ούτε να δικαιολογεί πρακτικές που οδηγούν σε τραυματισμούς ή θανάτους.
Τέλος, η επίκληση του «διακινητή μέσα στη βάρκα» λειτουργεί συχνά ως τρόπος να περιοριστεί η συζήτηση σε ένα απλουστευτικό δίλημμα.
Αντί να διερευνηθούν οι κανόνες εμπλοκής, η αναλογικότητα των ενεργειών και οι ευθύνες όταν υπάρχουν νεκροί, το ζήτημα απλοποιείται σε ένα σχήμα «νόμος εναντίον εγκλήματος».
Όμως κάθε ναυάγιο με απώλειες ζωών απαιτεί ανεξάρτητη διερεύνηση, διαφάνεια και λογοδοσία, ακριβώς επειδή αφορά τον πυρήνα του κράτους δικαίου.
Συνεπώς, το γεγονός ότι σε ορισμένες περιπτώσεις μέσα στη βάρκα υπάρχει φερόμενος διακινητής δεν εξηγεί τα ναυάγια, δεν δικαιολογεί θανατηφόρους χειρισμούς και δεν αίρει την ευθύνη της πολιτείας να προστατεύει ανθρώπινες ζωές και να ελέγχει τις πράξεις των οργάνων της.
Ταυτόχρονα, όσο δεν υπάρχουν ασφαλείς και νόμιμες οδοί μετακίνησης και αιτήματος προστασίας από τους πρόσφυγες και τους μετανάστες, η ζήτηση για τέτοιες παράνομες υπηρεσίες θα συνεχίζει να υφίσταται και τα κυκλώματα θα βρίσκουν τρόπο να λειτουργούν.
Πηγές & Αναφορές
• UNHCR – Στατιστικά για πρόσφυγες και μετανάστες στην Ελλάδα και διεθνώς (unhcr.org�)
• IOM – Διεθνής Οργάνωση Μετανάστευσης – Δεδομένα για αφίξεις στη Μεσόγειο, θανάτους και εξαφανίσεις μεταναστών (imo.org�)
• European Union Agency for Asylum (EUAA) – Αναφορές για θαλάσσιες ροές και επιχειρήσεις διάσωσης (euaa.europa.eu�)
• Δημοσιογραφικά ρεπορτάζ – Ναυάγια και επιχειρήσεις διάσωσης στη Χίο (Reuters�)
• Οργανώσεις Δικαιωμάτων – Human Rights Watch για χειρισμούς αρχών και προστασία μεταναστών στην Ελλάδα (hrw.org)
Ζηνοβία Καλιπόζη- εκπαιδευτικός
