Ελένη Κοτσάτου: Χρήση Εξαρτησιογόνων Ουσιών στην Εφηβεία

 

 Η χρήση και κατάχρηση εξαρτησιογόνων ουσιών είναι ένα φαινόμενο με πολύ-αιτιολογική προέλευση. Παράγοντες κοινωνικοί, οικογενειακοί, ατομικοί διαπλέκονται με διαφορετική βαρύτητα σε κάθε άτομο καθορίζοντας τη δοκιμή, συνέχιση, κατάχρηση και εξάρτηση.
 Η γνωριμία με τις ουσίες συμπίπτει, συχνά, με την εμφάνιση των αλλαγών της εφηβείας. Αυτή η εξελικτική φάση είναι μια περίοδος κρίσης κι ανισορροπίας ως επακόλουθο στις αλλαγές που εκτελούνται στη φυσιολογία του σώματος και του ψυχικού κόσμου. Κυριαρχούν τα συναισθήματα απόρριψης, αβεβαιότητας, απομόνωσης, πειραματισμού, νέων ρίσκων στη ζωή.
 Όταν υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις στη συναισθηματική ωριμότητα του εφήβου που είναι δυσανάλογες με τη σωματική και νοητική του ανάπτυξη προκαλείται μια επικίνδυνη ανισορροπία με μία σειρά συγκρούσεων που τον οδηγούν σε αντικοινωνική συμπεριφορά και χρήση ουσιών. Συνεπώς, εάν ο έφηβος που δεν μπορεί να διαχειριστεί λειτουργικά τις προσωπικές του ανατροπές, συναντηθεί με την ουσία, μέσα σ’ ένα ευρύτερο δυσλειτουργικό πλαίσιο είναι πολύ πιθανό ν’ αναπτύξει εξαρτητική συμπεριφορά. Μέσω αυτής προσπαθεί ν’ ανακουφίσει το άγχος του  από τη διαρκή αναζήτηση κι ασάφεια αυτής της περιόδου. Αποπειράται να υπερνικήσει τους φόβους του.
 «…Τι ήμουνα δεν ήξερα, είχα πάντα μια αλλόκοτη αίσθηση, μια αίσθηση κενού-ενός απροσδιόριστου, σκοτεινού και θανατερού κενού, που εξαπλωνόταν κι έπρεπε να ταϊστεί και να γεμίσει. Ήταν σαν ένα θηρίο που μεγάλωνε μέσα μου και διαρκώς απειλούσε να με καταπιεί…»
 Η χρήση ουσιών εκτός από συμπεριφορά φυγής από την προσωπική πραγματικότητα είναι αγωνιώδης αναζήτηση επικοινωνίας μακριά από τις αλλοτριωμένες συμπεριφορές των ενηλίκων, μια άρνηση ένταξης στην πραγματικότητα που απεικονίζει την υποκρισία, το συμβιβασμό και την έλλειψη ανθρωπίνων και ειλικρινών σχέσεων.
 «…Δεν γίνεται να μιλήσεις σε κανέναν α’ αυτή την πόλη, δεν σε ακούνε, όλο αφρόλουτρα κάνουνε, κυκλοφορούν μαστουρωμένοι, γελάνε εκεί που πρέπει να κλαίνε, δίνουν υποσχέσεις που δεν κρατάνε. Κι οι υποσχέσεις που δίνουν είναι μερικές φορές εξαρχής ανέφικτες…»
 Η διαδικασία αναζήτησης ταυτότητας είναι γι αυτόν τον έφηβο ελλιπής. Και στα ελλείμματα της φαίνονται οι δυσκολίες και τα’ αδιέξοδα των γονιών, καθώς και οι κοινωνικές αντιφάσεις. Ο έφηβος είναι ιδιαίτερα τρωτός στις οικογενειακές και κοινωνικές διαταραχές, δηλ. στην πρόσκαιρη ή οριστική απουσία ενός γονιού, στις συγκρούσεις μεταξύ τους, στην ανεργία που συνεπάγεται πτώση της αξίας του πατέρα και δυσκολία να βρει σ’ αυτόν ένα θετικό, ισχυρό υπόδειγμα ταύτισης, στην έλλειψη επικοινωνίας στην οικογένεια.
 … «Δεν ξέρω γιατί με θεωρούν τρελή. Λένε πως ίσως φταίει το γονίδιο, επειδή η γιαγιά μου ήτανε νούμερο – επίσης, λένε ότι είμαι η αιτία των οικογενειακών μας προβλημάτων, ότι , αν δεν ήμουνα εγώ, η μάνα μου δε θα τσακωνόταν ποτέ με τον πατέρα μου. Μεγάλο ψέμα. Χοντρό ψέμα. Δεν τσακώνονται ποτέ εξαιτίας μου, τσακώνονται άγρια και συνέχεια, αλλά στο μόνο που συμφωνούν είναι στο ‘θέμα’ μου – λένε: πώς μιλάω έτσι, πώς περπατάω έτσι, πώς ντύνομαι έτσι, και τα ρέστα…»
 Οι σημερινοί έφηβοι ζουν σ’ ένα κόσμο γεμάτο ερεθίσματα και πολλές επιλογές. Σύμφωνα με τη συστημική θεωρία, όταν ένα άτομο δέχεται συγχρόνως πολλές ή αντιφατικές πληροφορίες, δεν επεξεργάζεται καμία, ακινητοποιείται. Η ακινητοποίηση αυτή οδηγεί άλλους έφηβους στην αποδοχή «μιας δοτής ταυτότητας» μ’ ένα συναίσθημα υποταγής και παθητικότητας κι άλλους σε επιθετικότητα. Η επιθετικότητα στρέφεται, είτε εναντίον του εαυτού είτε εναντίον των άλλων. Η χρήση ναρκωτικών, ο αλκοολισμός, οι αυτοκτονίες είναι μερικές από τις επιθετικές αυτές ενέργειες.
… «Όταν έπαιρνα ναρκωτικά, είχα ένα στόχο. Είχα κάτι να ασχολούμαι. Οργάνωνα αγορές, σπρώξιμο. Οι τελετουργίες με κρατούσαν στη ζωή. Η ζωή μου είχε ένα κέντρο, κάτι απ’ το οποίο μπορούσα να κρατηθώ…»
 Με δεδομένες τις κοινωνικές αλλαγές ο σημερινός έφηβος καλείται να ενσωματώσει ο ίδιος όλες εκείνες τις λειτουργίες που μέχρι τώρα επιτελούσε ο κοινωνικός του περίγυρος. Χρειάζεται ο ίδιος ο νέος να επιλέξει τους ανθρώπους που τον περιβάλλουν, να είναι ενήμερος για τους διαφορετικούς τρόπους που μπορεί ν’ αντιμετωπίσει το απροσδόκητο στη ζωή του., να βάλει τους δικούς του στόχους και να βρει νόημα για τη ζωή. Σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε ο νέος χρειάζεται ενίσχυση –θετικά στηρίγματα, δεξιότητες ζωής που θα τον βοηθήσουν να λειτουργήσει κάτω από συνθήκες, για τις οποίες κανείς δεν τον έχει προετοιμάσει.