Από τον Ηράκλειτο μέχρι τον Ευγένιο Αρανίτση, η κρυφή σχέση των αντιθέτων παραμένει ένα αδιευκρίνιστο μυστικό ακόμη και για δυνατούς λύτες. Πολλά είναι αυτά που δε γνωρίζουμε, ούτε θα μάθουμε, ειδικά υπό το φως των προβολέων του ανώτερου ψηφιακού πολιτισμού μας. Στο πλαίσιο αυτό, καταθέτω μια άποψη, για το βιβλίο της Καλαμάρη με τίτλο «Ο τελευταίος εραστής», χωρίς να είμαι κριτικός, ούτε συγγραφέας. Απλώς ένας αναγνώστης. Ισχύει ωστόσο, ότι σ’ ένα κείμενο ή έργο τέχνης γενικότερα, το ανθρώπινο μυαλό, με τις χιλιάδες ατέλειες, προβάλλει τη δική του υποκειμενική νοοτροπία.
Ένα καλό βιβλίο είναι έργο ζωής, απαιτεί χρόνια και μόχθο για να φτιαχτεί, όπως ένα σπίτι. Μπαίνεις στο σπίτι και τα σημεία αναφοράς είναι σχεδόν άπειρα. Θα προσπαθήσω στον περιορισμένο χώρο που διατίθεται, να αναδειχθούν λίγα, ελάχιστα ζητήματα που ίσως θεωρηθούν ουσιώδη, για την πορεία του ανθρώπου ό,τι κι αν ήρθαμε να κάνουμε εδώ.
Το σημαντικότερο σημείο αναφοράς είναι αυτή η περίφημη σχέση των αντιθέτων. Συγκεκριμένα, το πιο γνωστό δίδυμο είναι ο έρωτας και ο θάνατος (βλ. Ζ. Μπατάιγ «Ερωτισμός»). Η λέξη έρωτας έχει μεγάλη διαδρομή. Ποιος έρωτας; Του Τριστάνου και της Ιζόλδης ή του Πλατωνικού Συμποσίου; Στο ενδιάμεσο βασιλεύει το χάος. Όμως, η προβληματική για το θάνατο κατέχει σημαντικό ρόλο στο έργο. Προσωπικά, με ενδιαφέρει η εκπληκτική δύναμη που αναπτύσσει ο χαρακτήρας της Φανής για να υπερβεί τον πανικό της αρρώστειας. Τον τρόμο που έχουμε όλοι γνωρίσει, ενώ παρακολουθούμε (;) τη συμπεριφορά μας ανακλαστικά να επιβάλλει τη συνέχεια. Ο Νίτσε το ονόμασε «βούληση προς απόκτηση δύναμης». Ο Σοπενάουερ «βούληση για ζωή». Η Ειρήνη το αποδίδει με απλά λόγια ως έκφραση λαϊκής γνώσης, αλλά τα νοήματα είναι εκεί, δηλώνουν εναργώς την παρουσία τους. Όταν η ανίατη ασθένεια επιτίθεται στη ζωή και τις ανθρώπινες σχέσεις, οι απαντήσεις συχνά είναι θεωρητικές. Αντίθετα, η συγγραφέας, όπως έχει δηλώσει, αντλεί υλικό από προσωπικές – τραυματικές εμπειρίες. Εδώ απαιτείται σεβασμός…
Σε μια εποχή που τα παιδιά μας σκοτώνουν τις νύχτες τους σε ταινίες ή video games με σούπερ ήρωες, αξίζει να τα διδάξουμε ότι το αληθινό σθένος δεν βρίσκεται εκεί. Μια εκδοχή: στην υπέρβαση της αρρώστιας ή στην αποδοχή του τρόμου του θανάτου η οποία αποτελεί επιστροφή στη ζωή. Το ερώτημα παραμένει. Η ασθένεια χτυπάει τον άρρωστο που φεύγει προς άγνωστο προορισμό ή τον υγιή που μένει πίσω μετρώντας στιγμές ως τη δική του λύτρωση;
Άλλο σημείο που κεντρίζει την προσωπική – υποκειμενική προβληματική: ο αποτυχημένος, επαγγελματικά, πατέρας και η απουσία του από το σπίτι με δικαιολογία την οικονομική επιβίωση. Προκύπτει λοιπόν το θέμα της ψυχικής επιβίωσης των παιδιών αλλά και της ωρίμανσης. Το ζητούμενο είναι με ποιο τρόπο ο γιος του, προσπαθεί να καλύψει το έλλειμμα, βάζοντας τον εαυτό του στη θέση του κενού. Γίνεται ο ίδιος πατέρας του εαυτού του (υπεραναπλήρωση). Πραγματικά είναι άξιος θαυμασμού, ο συμβολισμός του γονέα που καταλήγει να σπάει πέτρες στο λατομείο. Είναι ενοχές, φιλοδοξίες, σκληρότητα αυτές οι πέτρες; Ακολουθεί η απώλεια του πατέρα ως είσοδος του παιδιού στην ωρίμανση. Η απώλεια των γονιών μας ως απαραίτητη προϋπόθεση για να υπάρξουμε ως ενήλικες είναι από μόνο του ένα τεράστιο θέμα που παρουσιάζει η Λίντια Φλέμ σ’ ένα ολόκληρο βιβλίο: «Αδειάζοντας το σπίτι των γονιών μου».
Θα ήθελα ακόμη να σταθώ στην απόρριψη του οίκτου από το χαρακτήρα της Κατερίνας, στην αντίστροφη αναλογία μεταξύ της εσωτερικής και εξωτερικής ομορφιάς ως προς την ψευδαισθητική εξέλιξη του χρόνου, αλλά και στην ψυχική εξέλιξη των παιδιών στο πεδίο των προσπαθειών και των απωλειών των γονέων τους. Ωστόσο, προανέφερα ότι το παρόν κείμενο δεν είναι κριτική, αλλά απόπειρα να θιγούν συνοπτικά λίγα απ’ τα θέματα τα οποία μπόρεσα να αντιληφθώ, με τι λίγες δυνάμεις που προσφέρουν οι υποκειμενικοί περιορισμοί κάθε αναγνώστη.
Συχνά, γνωρίζω εικοσάχρονα παιδιά που νομίζουν ότι η ζωή θα κυλήσει ωραία και ευτυχισμένα. Θα ερωτευτούν, θα αναγνωριστούν οι ικανότητές τους ως εκ θαύματος, θα βρουν μια καλή δουλειά, θα κάνουν παιδιά. Σπάνια τους βλέπω προετοιμασμένους για τα πλήγματα, τις απογοητεύσεις και τις τεράστιες ποσότητες άγχους που αναμένονται. Στο βιβλίο της Καλαμάρη υπάρχει το μήνυμα, ότι τη ζωή μπορούμε να τη βγάλουμε πέρα με αξιοπρέπεια κι αυτό από μόνο του θα μπορούσε να αποτελεί νόημα. Αν, φυσικά, ο αναγνώστης καταφέρει να τραβήξει τον εαυτό του λίγα βήματα μακρυά από τις φράσεις του βιβλίου με κατεύθυνση τα νοήματα.
Β. Μεννής
